Czy „nowe przykazanie\" miłości zastąpiło Dekalog?

„Chrześcijanina nie obowiązuje już dziesięć przykazań. Jezus dał nam jedno, nowe: miłość". Brzmi to pobożnie i ewangelicznie, a do tego wygodnie, bo jednym zdaniem zdejmuje z nas pytanie o szabat, a przy okazji o całą resztę Dekalogu. Ale czy Jezus naprawdę wymienił dziesięć przykazań na jedno? Wystarczy sprawdzić, skąd właściwie pochodzi „przykazanie miłości", by ta popularna teza zaczęła się sypać.

Skąd Jezus wziął przykazanie miłości?

Gdy uczony w Piśmie zapytał Jezusa o największe przykazanie, Jezus odpowiedział: „Będziesz miłował Pana, Boga swego, z całego serca swego i z całej duszy swojej, i z całej myśli swojej. To jest największe i pierwsze przykazanie. A drugie podobne temu: Będziesz miłował bliźniego swego jak siebie samego" (Mt 22,37–39). Rzecz w tym, że żadne z tych zdań nie było nowe. Pierwsze to dosłowny cytat z Księgi Powtórzonego Prawa (Pwt 6,5), drugie pochodzi z Księgi Kapłańskiej (Kpł 19,18). Jezus, pytany o najważniejsze przykazanie, zacytował... Stary Testament.

Już w czasach Mojżesza posłuszeństwo Prawu nie miało być zewnętrzną formalnością, lecz odpowiedzią miłości: „istotą Prawa była miłość do Boga (Pwt 6,5; 10,12) i do bliźnich (Kpł 19,18)"¹. Miłość nie pojawiła się w religii biblijnej dopiero z przyjściem Jezusa. Ona od początku była duszą przykazań.

Warto zajrzeć do rozdziału, z którego Jezus wziął przykazanie miłości bliźniego, bo jego zawartość rozstrzyga sprawę sama. Księga Kapłańska 19 to Dekalog rozpisany na codzienność: wymienionych jest w niej dziewięć z dziesięciu przykazań, brakuje tylko pierwszego². A szabat pojawia się w tym rozdziale dwukrotnie, w wersetach 3 i 30. Zdanie „będziesz miłował bliźniego swego jak siebie samego" pada więc w rozdziale, który tę miłość natychmiast rozpisuje na konkrety, i to takie same jak Dekalog, z siódmym dniem włącznie. Trudno cytować ten werset przeciwko przykazaniom, skoro w swoim własnym kontekście jest on ich streszczeniem.

I właśnie dlatego Jezus dodał zdanie, które rozstrzyga całą sprawę: „Na tych dwóch przykazaniach opiera się cały zakon i prorocy" (Mt 22,40). Opiera się, nie „kończy się", nie „zostaje unieważniony". Dwa przykazania miłości to nie zamiennik Dekalogu, lecz jego streszczenie: cztery pierwsze przykazania pokazują, jak kocha się Boga, sześć pozostałych, jak kocha się bliźniego. Usunąć Dekalog w imię miłości to jak wyrzucić dziesięć rozdziałów książki, bo mamy jej spis treści.

Co więc jest „nowe" w nowym przykazaniu?

Ktoś jednak powie: przecież Jezus wyraźnie mówi o czymś nowym, „Nowe przykazanie daję wam, abyście się wzajemnie miłowali" (J 13,34). Zgoda. Tylko przeczytajmy to zdanie do końca: „...jak Ja was umiłowałem, abyście się i wy wzajemnie miłowali". Nowa nie jest treść: miłość bliźniego nakazywała już Księga Kapłańska. Nowa jest miara: „jak Ja was umiłowałem". Jezus wypowiedział te słowa w noc przed ukrzyżowaniem, chwilę po tym, jak umył uczniom nogi. Odtąd wzorcem miłości nie jest już tylko „jak siebie samego", lecz krzyż.

Tak rozumiał to uczeń, który tamtej nocy leżał przy Jezusie najbliżej. Jan pisze w swoim liście: „nie podaję wam nowego przykazania, lecz przykazanie dawne, które mieliście od początku... A jednak nowe przykazanie podaję wam" (1 J 2,7–8). Nowe, które jest stare, to nie łamigłówka, lecz klucz. Nowe przykazanie z J 13,34 „jest odnowieniem przykazania z Pięcioksięgu, z Kpł 19,18, a miłość wzajemną definiuje Dekalog"³. Jezus nie wydał nowego prawa; tchnął nowe życie w prawo, które było „od początku".

Miłość wypełnieniem, nie likwidacją

Najdobitniej rozprawia się z tezą o „zamianie" apostoł Paweł: „Kto miłuje bliźniego, zakon wypełnił. Przykazania bowiem: Nie cudzołóż, nie zabijaj, nie kradnij, nie pożądaj i wszelkie inne w tym słowie się streszczają: Miłuj bliźniego swego jak siebie samego. Miłość bliźniemu złego nie wyrządza; wypełnieniem więc zakonu jest miłość" (Rz 13,8–10).

Zauważmy, co Paweł robi. Pisząc kilkadziesiąt lat po krzyżu, wylicza konkretne przykazania Dekalogu jako wciąż obowiązującą normę i dodaje: „i wszelkie inne". To „wszelkie inne przykazanie" zakłada resztę dziesięciorga⁴. Miłość wypełnia nie tylko sześć przykazań wobec bliźniego, ale i cztery pierwsze, dotyczące Boga. Wypełnia więc także przykazanie szabatu, bo skłania chrześcijanina, by w godzinach tego dnia dać pierwszeństwo Panu⁵. Miłość nie jest alternatywą dla przykazań: jest sposobem ich zachowywania. Kto kocha, nie kradnie; kto kocha, nie zabija; kto kocha Boga, nie odmawia Mu dnia, który On pobłogosławił i poświęcił.

Uczciwie trzeba przyznać, że jest w listach Pawła miejsce trudniejsze. W Ga 5,14 pisze on, że „całe Prawo wypełnia się w jednym słowie: będziesz miłował bliźniego swego jak siebie samego", i wymienia tylko drugie z dwóch wielkich przykazań, tak jakby pierwsze, o miłości do Boga, gdzieś zniknęło. Trudność ta bywa stawiana wprost i nie da się jej zagładzić⁶. Odpowiedź jest jednak w samych tekstach: tam, gdzie Paweł rozwija tę myśl szerzej, czyli w Rz 13,8–10, wylicza konkretne przykazania Dekalogu i dodaje „i wszelkie inne", a więc nie zamyka listy na drugiej tablicy. Skrót nie jest wykluczeniem, tak samo jak zdanie „całe Pismo mówi o Chrystusie" nie znaczy, że pozostałe wątki z Pisma zniknęły.

Gdyby „nowe przykazanie" rzeczywiście kasowało Dekalog, powstałby zresztą dziwny wniosek. Nasuwa się przewrotne pytanie: czyżby Bóg najpierw wzywał Izraelitów do życia według moralnych zasad dziesięciu przykazań, a potem odkrył, że zasady ogłoszone na Synaju nie były dostatecznie moralne, i wezwał chrześcijan do czegoś „prostszego i lepszego"?⁷ Czy miłość pozwala dziś na to, czego zakazywał Dekalog? Na bałwochwalstwo, krzywoprzysięstwo, cudzołóstwo? Nikt tak nie uważa. Dlaczego więc wyjątek miałoby stanowić jedno, czwarte, przykazanie?

Test miłości według Jana

Apostoł miłości zostawił nam jeszcze jedno zdanie, które brzmi jak odpowiedź na całą tę dyskusję: „Po tym poznajemy, iż miłujemy dzieci Boże, jeżeli Boga miłujemy i przykazania jego spełniamy. Na tym bowiem polega miłość ku Bogu, że się przestrzega przykazań jego, a przykazania jego nie są uciążliwe" (1 J 5,2–3). Dla Jana miłość i przykazania to nie konkurenci, lecz dwie strony tej samej monety. Miłość bez przykazań rozmywa się w uczucie, które każdy definiuje po swojemu; przykazania bez miłości twardnieją w martwy legalizm. Ewangelia nie wybiera między nimi, łączy je: „Jeśli mnie miłujecie, przykazań moich przestrzegać będziecie" (J 14,15).

Wniosek: streszczenie to nie zamiennik

Czy „nowe przykazanie" miłości zastąpiło Dekalog? Nie, bo samo z Dekalogu i z Tory wyrasta. „Będziesz miłował Boga" to Pwt 6,5; „będziesz miłował bliźniego" to Kpł 19,18; nowość przykazania z wieczernika polega na nowej mierze miłości, „jak Ja was umiłowałem", a nie na unieważnieniu dziesięciu słów z Synaju. Paweł nazywa miłość wypełnieniem prawa, nie jego likwidacją; Jan czyni z przestrzegania przykazań sprawdzian miłości.

Dla pytania o szabat płynie z tego prosty wniosek. Skoro miłość streszcza przykazania, to ich nie skreśla, także przykazania o dniu siódmym. Więcej: właśnie miłość najlepiej tłumaczy szabat. Bo czym jest ten dzień, jeśli nie cotygodniowym czasem na to, co nakazują oba największe przykazania, na miłowanie Boga całym sercem i na bycie blisko bliźniego? Kto kocha, ten nie pyta: „czy naprawdę muszę?". Pyta raczej: „jak mogłem tak długo z tego rezygnować?".

Bibliografia

• Samuele Bacchiocchi, The Sabbath Under Crossfire
• Ekkehardt Mueller, Eike Mueller (red.), The Sabbath in the New Testament and in Theology (tam m.in. o Kpł 19 jako rozdziale powtarzającym dziewięć z dziesięciu przykazań)
• L. Michael Morales, Who Shall Ascend the Mountain of the Lord? (Kpł 19 jako Dekalog rozpisany na życie codzienne, z „będziesz miłował bliźniego swego" w samym środku rozdziału)
• Sigve K. Tonstad, The Lost Meaning of the Seventh Day (trudność Ga 5,14 postawiona wprost)