Kto zmienił szabat na niedzielę?

Czwarte przykazanie mówi wyraźnie: „Pamiętaj o dniu szabatu, aby go święcić… ale siódmego dnia jest szabat Pana, Boga twego" (Wj 20,8.10). Mimo to większość chrześcijan od wieków świętuje pierwszy dzień tygodnia, niedzielę. Skoro w Biblii nie ma ani jednego wersetu, który by tę zmianę nakazywał, to skąd się ona wzięła? Kto właściwie zmienił szabat na niedzielę? Odpowiedź historii jest zaskakująco jednoznaczna i warto ją poznać.

Na pewno nie apostołowie

Zacznijmy od tego, kogo z listy podejrzanych trzeba wykreślić. Nowy Testament opisuje około trzydziestu lat historii pierwszego Kościoła i ani razu nie wspomina o przeniesieniu świętego dnia. Jezus święcił szabat „według zwyczaju swego" (Łk 4,16). Paweł, także „według zwyczaju swego", co szabat nauczał w synagogach (Dz 17,2; 18,4). Apostołowie potrafili zwołać sobór w sprawie obrzezania (Dz 15), drobiazgowo spierali się o pokarmy i święta, ale o zmianie jednego z dziesięciu przykazań nie ma w ich pismach ani słowa. Cały rozdział klasycznej monografii o dziejach szabatu nosi wymowny tytuł: „The Sunday-Lord's Day Not Traceable to the Apostles", niedzieli jako dnia Pańskiego nie da się wywieść od apostołów¹.

Co ciekawe, przyznawali to nawet dawni obrońcy niedzieli. Anglikański duchowny Thomas Morer o pierwszych trzech wiekach napisał: „Dzień Pański nie miał żadnego przykazania, które by nakazywało go święcić", a przez trzysta lat nie było też żadnego prawa, które by tego wymagało².

Zmiana, która nie miała jednego autora

Skoro nie apostołowie, to kto? Tu historia daje odpowiedź mniej efektowną niż jedno nazwisko, ale dobrze udokumentowaną: nikt nie zmienił szabatu jednym dekretem. Była to stopniowa zmiana, rozciągnięta na ponad dwa stulecia, od początku II do końca IV wieku, w której splotły się polityka, uprzedzenia i wpływy pogańskie. Najdokładniej prześledziła ją rozprawa doktorska obroniona, co znaczące, na Papieskim Uniwersytecie Gregoriańskim w Rzymie³.

Pierwszym ogniwem był narastający rozdźwięk między chrześcijanami a Żydami. Po dwóch krwawo stłumionych powstaniach żydowskich (70 i 132–135 r.) Żydzi stali się w cesarstwie ludem napiętnowanym: obłożono ich specjalnym podatkiem, a cesarz Hadrian po zburzeniu Jerozolimy wręcz zakazał praktykowania judaizmu, w tym święcenia szabatu. Żydowska encyklopedia opisuje ten czas krótko: „Szabaty, święta, studiowanie Tory i obrzezanie zostały zakazane"⁴. Chrześcijanie, których Rzymianie myleli z Żydami, mieli odtąd potężny powód, by się od nich odróżnić. A nic nie kojarzyło się z żydowskością bardziej niż szabat.

Rola Rzymu

Gdzie ta zmiana się zaczęła? Odpowiedź jest precyzyjna: nie w Jerozolimie, gdzie chrześcijanie pochodzenia żydowskiego wiernie trzymali się szabatu, lecz w Kościele rzymskim, złożonym głównie z nawróconych pogan, żyjącym w stolicy imperium, gdzie niechęć do Żydów była największa. Wniosek brzmi: Kościół Rzymu „wydaje się, że odegrał wiodącą rolę we wprowadzeniu święcenia niedzieli"⁵.

To właśnie w Rzymie, prawdopodobnie już za biskupa Sykstusa (ok. 116–126 r.), zaczęto obchodzić Wielkanoc w niedzielę zamiast w biblijnym terminie Paschy, by odciąć się od żydowskiego kalendarza. To Rzym wprowadził cotygodniowy post sobotni: szabat miał być dniem smutku i pustego żołądka, żeby tym jaśniej błyszczała radosna niedziela. Były to celowe kroki, „by zdewaluować szabat teologicznie i praktycznie"⁶. Do tego doszedł jeszcze jeden czynnik: w pogańskim Rzymie rosła popularność kultu słońca, a w planetarnym tygodniu „dzień słońca" (dies solis), nasza niedziela, zyskiwał coraz większy prestiż. Chrześcijańscy pisarze zaczęli chętnie porównywać Chrystusa do słońca, a Justyn Męczennik około 155 r. opisywał cesarzowi, że chrześcijanie zbierają się „w dniu Słońca". Nowy dzień miał więc i polityczne, i pogańskie wiatry w żaglach.

Konstantyn i pierwsze prawo niedzielne

Przez dwa stulecia święcenie niedzieli było zwyczajem części Kościoła, bez żadnego prawa. To zmieniło się 7 marca 321 roku, gdy cesarz Konstantyn, wówczas jeszcze czciciel słońca, wydał pierwszy w historii edykt niedzielny: „Niech wszyscy sędziowie, mieszkańcy miast i rzemieślnicy wszelkich zawodów odpoczywają w czcigodny dzień słońca"⁷. Zwróćmy uwagę: edykt nie wspomina ani Chrystusa, ani zmartwychwstania, mówi o „czcigodnym dniu słońca" i pozwala rolnikom normalnie pracować. To prawo państwowe, nie biblijne; cesarskie, nie apostolskie. Ale od tej chwili niedziela miała za sobą autorytet imperium.

Sobory dokańczają dzieła

Ostatni akt rozegrał się na soborach i synodach. Synod w Laodycei, datowany w naszych źródłach raz na około 360, raz na około 364 rok, wydał kanon 29, który stawia sprawę wprost: „Chrześcijanie nie powinni judaizować, odpoczywając w szabat, lecz powinni w ten dzień pracować, czcząc raczej dzień Pański i odpoczywając w niego, jeśli mogą, jako chrześcijanie. Jeśli zaś ktoś zostanie znaleziony judaizującym, niech będzie odłączony od Chrystusa"⁸. Przeczytajmy to uważnie: synod kościelny nakazuje pracę w dniu, o którym Bóg powiedział „nie będziesz wykonywał żadnej pracy". Trudno o wyraźniejszy dowód, że jeszcze w IV wieku wielu chrześcijan święciło sobotę, inaczej nie trzeba by tego zakazywać. I trudno o wyraźniejszy dowód, że zmiana dokonała się ludzkim autorytetem.

Co z tego wynika?

Odpowiedź na tytułowe pytanie brzmi więc: szabatu na niedzielę nie zmienił ani Bóg, ani Jezus, ani apostołowie. Zmienił go stopniowo Kościół poapostolski, z Rzymem na czele, pod presją antyżydowskich nastrojów, w cieniu kultu słońca, a przypieczętowały to edykt Konstantyna z 321 roku i kanony soborowe IV wieku. Żaden z tych czynników nie ma nic wspólnego z objawioną wolą Bożą; to historia polityki i ludzkich decyzji.

Dla nas płynie z tego prosty wniosek. Jeśli dzień odpoczynku zmienili ludzie, to ludzka decyzja nie może unieważnić Bożego przykazania. „Pamiętaj o dniu szabatu" wciąż stoi w Dekalogu, tym samym, z którego chrześcijanie wszystkich wyznań czerpią zakaz kradzieży i zabójstwa. Pytanie, które każdy z nas musi sobie zadać, sformułowali już apostołowie, gdy ludzki autorytet stanął w poprzek Bożemu: „Trzeba bardziej słuchać Boga niż ludzi" (Dz 5,29).

Bibliografia

• Samuele Bacchiocchi, From Sabbath to Sunday
• John Nevins Andrews, History of the Sabbath and First Day of the Week
• Kenneth A. Strand (red.), The Sabbath in Scripture and History (kanon 29 synodu w Laodycei jako drugi świadek)
• Jo Ann Davidson, Rediscovering the Glory of the Sabbath