„Skoro zachowujesz szabat, to czemu nie obrzezanie?\

To jeden z ulubionych argumentów w dyskusjach o szabacie: „Jesteś niekonsekwentny. Skoro bierzesz z prawa Mojżesza szabat, to weź i resztę, obrzezanie, ofiary, przepisy o szatach. Albo wszystko, albo nic". Zarzut wygląda na logiczny: kto wybiera z Prawa jedno przykazanie, a inne pomija, ten rzekomo kroi Biblię pod siebie. Jest tylko jeden problem: dokładnie to rozróżnienie, które zarzut uznaje za niemożliwe, przeprowadzili sami apostołowie, na pierwszym soborze w dziejach Kościoła.

Sobór, który rozstrzygnął sprawę obrzezania

Około roku 49 do Antiochii przybyli nauczyciele z Judei, głosząc: „Jeśli nie zostaliście obrzezani według zwyczaju Mojżeszowego, nie możecie być zbawieni" (Dz 15,1). Spór był tak ostry, że Paweł i Barnaba udali się do Jerozolimy, gdzie apostołowie i starsi zebrali się, by rzecz rozstrzygnąć. Po „długim sporze" przemówił Piotr: Bóg dał poganom Ducha Świętego „i nie uczynił żadnej różnicy", po co więc wkładać na nich jarzmo? (Dz 15,7–10). Werdykt soboru, ogłoszony listem do zborów, był jednoznaczny: poganie nie muszą przyjmować obrzezania; mają jedynie wstrzymywać się od ofiar składanych bałwanom, od krwi, od tego, co zadławione, i od nierządu (Dz 15,28–29).

Zauważmy, co tu się stało. Kościół apostolski stanął dokładnie przed pytaniem „co z praw Mojżeszowych obowiązuje pogan?" i odpowiedział, rozróżniając. Obrzezania, które było znakiem włączenia do Izraela według ciała, nie nałożono na pogan. A szabat? W całej debacie nikt go nawet nie podniósł: ani zwolennicy obrzezania pogan, ani Paweł, ani Piotr, ani Jakub. To milczenie jest wymowne: skoro sobór drobiazgowo regulował nawet kwestie pokarmowe, „trudno sobie wyobrazić, by sprawa znacznie poważniejsza, jak zachowywanie szabatu, została jednomyślnie zniesiona"¹. O rzeczach wielkich się spiera, a potem je zapisuje; sobór zapisał ustępstwa dużo drobniejsze. Szabatu nie było w sporze, bo nie był sporny.

Więcej: szabat pojawia się w uzasadnieniu wyroku jako oczywistość. Jakub kończy swój wniosek słowami: „Mojżesz bowiem od dawien dawna ma po miastach takich, którzy go opowiadają, gdyż czyta się go w synagogach w każdy szabat" (Dz 15,21). Poganie nie potrzebują osobnego wykładu: co tydzień, w szabat, słuchają Pisma razem z całym ludem Bożym. Dla soboru cotygodniowy szabat to nie problem do rozwiązania, lecz stały punkt krajobrazu.

Ktoś zauważy: skoro sobór wymienił tylko cztery wymagania, to może reszta przykazań też pogan nie obowiązuje? Odpowiedzieć można trzema spostrzeżeniami². Po pierwsze, sama formuła listu, „żadnego więcej ciężaru" (Dz 15,28), zakłada, że podstawowe wymagania moralne były już oczywiste; nikt przecież nie sądził, że nawróconym poganom wolno zabijać, cudzołożyć albo kraść. Po drugie, cztery zakazy dekretu nie są wyborem z Dekalogu, lecz przeniesieniem tych wymagań, które Tora stawiała cudzoziemcom mieszkającym wśród Izraela (Kpł 17,10.12–16; 18,6–23; 20,2–5). Po trzecie wreszcie, uzasadnienie Jakuba wiąże je wprost z kultem: warunki nałożono po to, by poganie mogli włączyć się w to, co dzieje się w synagodze „w każdy szabat". Sobór nie układał więc skróconego kodeksu moralnego, lecz odpowiadał na pytanie, jak przybysz ma wejść do wspólnego życia i wspólnego nabożeństwa.

Galacja: o co naprawdę szedł spór?

„Ale przecież List do Galacjan potępia wracanie pod Prawo!", odpowie ktoś. Przeczytajmy jednak, przeciw czemu Paweł tam walczy. W Galacji pojawili się ludzie głoszący to samo, co agitatorzy z Antiochii: poganin musi się obrzezać, by być zbawionym. Cały list krąży wokół tego jednego tematu: „Oto ja, Paweł, powiadam wam: Jeśli się dacie obrzezać, Chrystus wam nic nie pomoże" (Ga 5,2); fałszywi nauczyciele „zmuszają was do obrzezania" (Ga 6,12). Słowo „obrzezanie" wraca w liście kilkanaście razy. O szabacie jako przedmiocie sporu nie ma tam ani słowa. Wzmianka o „dniach i miesiącach" (Ga 4,10) dotyczy, jak pokazaliśmy w innym artykule tej serii, powrotu do pogańskich praktyk kalendarzowych, a nie Dekalogu.

Stawką w Galacji nie było więc „czy chrześcijanin może zachowywać przykazania", lecz „czy rytuał włączenia do Izraela jest warunkiem zbawienia". Na to Paweł odpowiada: nie. Zbawienie jest z łaski przez wiarę i dokładnie dlatego Paweł mógł jednocześnie odrzucać obrzezanie pogan, a sam co szabat nauczać w zgromadzeniach (Dz 17,2; 18,4). Nie widział w tym żadnej niekonsekwencji, bo to były dla niego dwie różne kategorie spraw.

„Obrzezanie niczym, przestrzeganie przykazań wszystkim"

Najkrócej wyraził to sam apostoł w zdaniu, które brzmi jak gotowa odpowiedź na nasz zarzut: „Obrzezanie nie ma żadnego znaczenia i nieobrzezanie nie ma żadnego znaczenia, ale tylko przestrzeganie przykazań Bożych" (1 Kor 7,19). Gdyby przykazania Boże i przepisy ceremonialne były jednym pakietem „albo wszystko, albo nic", to zdanie byłoby absurdem: przecież nakaz obrzezania też był zapisany w księgach Mojżesza. A jednak Paweł przeciwstawia jedno drugiemu: obrzezanie jest niczym, a przestrzeganie przykazań Bożych wszystkim.

Paweł powtarza tę formułę trzykrotnie, za każdym razem z innym zakończeniem: nic nie znaczy obrzezanie ani nieobrzezanie, ale „przestrzeganie przykazań Bożych" (1 Kor 7,19), ale „wiara, która jest czynna w miłości" (Ga 5,6), ale „nowe stworzenie" (Ga 6,15). Dla Pawła te trzy rzeczy to jedno: wiara działająca przez miłość wyraża się w zachowywaniu Bożych przykazań³. Rozróżnienie między tym, co ceremonialne, a tym, co moralne, nie jest więc wymysłem późniejszych teologów, jest wpisane w sam Nowy Testament.

Dwa znaki, dwa rodowody

Skąd ta różnica? Wystarczy porównać metryki. Obrzezanie zostało dane Abrahamowi jako znak przymierza z jego potomstwem (Rdz 17,9–14); sam Jezus przypomniał, że pochodzi ono „od ojców" (J 7,22). Było znakiem przynależności do konkretnego ludu, czekającego na obiecane Nasienie. Gdy Nasienie przyszło, a do ludu Bożego wchodzi się przez wiarę i chrzest (Ga 3,26–29), znak cielesnego rodowodu spełnił swoją rolę.

Szabat ma inny rodowód: nie od Abrahama, lecz z Edenu; nie po grzechu, lecz przed nim; nie dla jednego rodu, lecz dla człowieka jako takiego (Rdz 2,1–3; Mk 2,27). Nie należy do przepisów ceremonialnych, które wskazywały na przyszłego Zbawiciela; jest częścią Dekalogu, który Bóg własnym głosem ogłosił i własnym palcem zapisał. Warto dodać, że to rozróżnienie ma za sobą długą historię. Szesnastowieczny anabaptysta Oswald Glait odpowiadał krytykom stawiającym identyczny zarzut: szabat nie jest prawem ceremonialnym jak obrzezanie, bo „jest nakazany i zachowywany od początku stworzenia"⁴. Pytanie ma więc ponad czterysta lat. Odpowiedź też.

Wniosek

Zarzut niekonsekwencji zakłada, że Prawo to jednolity blok: wszystko albo nic. Ale tak nie traktowali go ani apostołowie, ani sam Paweł. Sobór w Jerozolimie zdjął z pogan obrzezanie, nie tykając szabatu, który tydzień w tydzień rytmizował życie Kościoła (Dz 15,21). Listy do Galacjan i Koryntian zwalczają obrzezanie jako warunek zbawienia i w tym samym oddechu nazywają przestrzeganie przykazań Bożych rzeczą, na której zależy wszystko. Obrzezanie było znakiem danym jednemu ludowi w drodze do Chrystusa; szabat darem danym ludzkości u stworzenia.

Na koniec warto odwrócić zarzut, bo umyka w tej dyskusji rzecz zasadnicza: w prawie Mojżeszowym szabat ważył więcej niż obrzezanie. Za złamanie szabatu groziła kara śmierci (Wj 31,14–15; 35,2), za zaniedbanie obrzezania nie. Skoro więc sprawa lżejsza rozdarła pierwotny Kościół tak, że ślady sporu zostały w kilku listach i w Dziejach, to porzucenie sprawy cięższej, i to w czasach, gdy ster trzymał Kościół jerozolimski, musiałoby zostawić ślad nieporównanie większy. Nie ma go nigdzie. Milczenie źródeł jest tu argumentem, i to mocnym⁵.

Kto więc święci szabat, a nie przyjmuje obrzezania, nie jest niekonsekwentny. Jest dokładnie tak konsekwentny jak sobór jerozolimski.

Bibliografia

• Samuele Bacchiocchi, From Sabbath to Sunday
• Samuele Bacchiocchi, The Sabbath Under Crossfire (tam też o Oswaldzie Glaicie, s. 65)
• John Nevins Andrews, History of the Sabbath and First Day of the Week
• Paul B. Petersen, „The Sabbath in Luke's Writings", rozdz. 4, oraz P. Richard Choi, „The Sabbath in the Pauline Writings", rozdz. 6, w: Ekkehardt Mueller, Eike Mueller (red.), The Sabbath in the New Testament and in Theology (dekret apostolski a wymagania stawiane cudzoziemcom; waga szabatu wobec obrzezania w prawie Mojżeszowym)