Sobota czy niedziela, który dzień jest dniem Pańskim?

Większość chrześcijan na świecie gromadzi się na nabożeństwach w niedzielę i nazywa ją „dniem Pańskim". Mniejszość, m.in. adwentyści, baptyści dnia siódmego i etiopscy chrześcijanie, świętuje sobotę. Obie grupy czytają tę samą Biblię. Który dzień jest więc naprawdę dniem Pana? To pytanie nie jest drobiazgiem kalendarzowym: chodzi o to, czy nasz najważniejszy zwyczaj religijny pochodzi od Boga, czy od ludzi.

Jedyny dzień, który Bóg nazwał swoim

Zacznijmy od tego, co pewne. Biblia od pierwszej do ostatniej księgi zna tylko jeden dzień, który Bóg wyróżnił, pobłogosławił i nazwał swoim, siódmy dzień tygodnia.

Przy stworzeniu świata „pobłogosławił Bóg dzień siódmy i poświęcił go" (Rdz 2,3). W Dekalogu czytamy: „siódmego dnia jest szabat Pana, Boga twego" (Wj 20,10). U proroka Izajasza sam Bóg nazywa szabat „moim świętym dniem" (Iz 58,13). A w Nowym Testamencie Jezus oświadcza: „Syn Człowieczy jest Panem również szabatu" (Mk 2,28). Jeśli więc zapytamy Biblię, do którego dnia Pan przyznaje się jako do swojego, odpowiedź jest jednoznaczna i zawsze ta sama: to szabat, siódmy dzień, nasza sobota.

I tu pierwsza ważna obserwacja: nigdzie w Biblii niedziela nie jest nazwana „dniem Pańskim". Pojawia się wyłącznie pod neutralną nazwą „pierwszy dzień tygodnia", czyli zwykły, roboczy dzień po szabacie.

Co Nowy Testament mówi o niedzieli?

Może jednak po zmartwychwstaniu Jezusa coś się zmieniło? Sprawdźmy. Pierwszy dzień tygodnia jest wspomniany w całym Nowym Testamencie tylko osiem razy (Mt 28,1; Mk 16,2.9; Łk 24,1; J 20,1.19; Dz 20,7; 1 Kor 16,2). To wszystko. Sześć z tych ośmiu wzmianek to po prostu relacje o poranku zmartwychwstania¹: Ewangeliści opisują, kiedy kobiety przyszły do grobu. Żadna z nich nie zawiera ani słowa o świętowaniu tego dnia.

Pozostają dwa teksty. W Dziejach 20,7 Paweł łamie chleb z wierzącymi w Troadzie wieczorem przed podróżą, jednorazowe spotkanie pożegnalne. W 1 Liście do Koryntian 16,2 Paweł prosi, by każdy „u siebie" odkładał pieniądze na zbiórkę dla Jerozolimy, mowa o domowym odkładaniu oszczędności, nie o nabożeństwie. (Obu tym tekstom poświęcimy osobne artykuły, bo to najczęściej przywoływane „dowody" na niedzielę.)

Jest w tych ośmiu miejscach drobiazg, który sam w sobie wiele mówi. W żadnym z nich nie pada w grece zwykły liczebnik porządkowy „pierwszy". Stoi tam semicka konstrukcja, którą dosłownie oddaje się „dzień jeden szabatów", czyli dzień liczony od szabatu. Nowy Testament nie ma dla niedzieli własnej nazwy; liczy ją względem soboty, dokładnie tak, jak robił to język żydowski. Osobny artykuł serii, poświęcony porankowi z Mt 28,1, pokazuje to na tekście greckim.

Zauważmy, czego w Nowym Testamencie nie ma. Nie ma przykazania święcenia niedzieli. Nie ma informacji, że Bóg ją pobłogosławił lub uświęcił. Nie ma wzmianki o przeniesieniu świętości szabatu na inny dzień. Nie ma ani jednego sporu o taką zmianę, a przecież pierwsi chrześcijanie potrafili gorąco spierać się o znacznie drobniejsze sprawy, jak obrzezanie czy pokarmy. Gdyby apostołowie zmienili dzień odpoczynku ustanowiony przy stworzeniu i wpisany w Dekalog, czy taka rewolucja przeszłaby bez echa?

A co z „dniem Pańskim" z Apokalipsy?

Jest jeszcze jeden tekst, na który często powołują się zwolennicy niedzieli. Jan pisze: „Znalazłem się w zachwyceniu Ducha w dzień Pański" (Ap 1,10). Czy to niedziela? W tekście tego nie ma, Jan nie mówi, o który dzień tygodnia chodzi, a w jego czasach żaden zachowany dokument chrześcijański nie nazywał jeszcze niedzieli dniem Pańskim. Kontekst rozdziału jest wyraźnie związany z dniem powrotu Chrystusa². A jeśli szukać konkretnego dnia tygodnia, to jedynym, który Pismo nazywa dniem należącym do Pana, jest szabat³.

Uczciwość każe od razu dodać, że badacze nie mówią tu jednym głosem, także po naszej stronie. Ta sama literatura wylicza cztery konkurencyjne odczytania tego wersetu, a Walter Specht odrzuca akurat odczytanie eschatologiczne⁴. Pyta wprost, czy kontekst na nie pozwala, i odpowiada: sądzę, że nie, bo Jan ogląda nie wydarzenia dnia ostatecznego, lecz uwielbionego Chrystusa chodzącego pośród siedmiu świeczników. Rzecz jednak w tym, że żadne z czterech odczytań nie prowadzi do niedzieli. Cokolwiek Jan miał na myśli, tekst nie mówi nic o święceniu pierwszego dnia tygodnia, a czytanie w nim niedzieli to wnoszenie do Biblii późniejszego zwyczaju.

Skąd więc wzięła się niedziela?

Skoro nie z Biblii, to skąd? Z historii Kościoła, i to wcale nie z jej pierwszych kart. Badania historyczne (szeroko omówimy je w artykule o tym, kto zmienił szabat na niedzielę) pokazują stopniowy proces. W II wieku, po krwawych powstaniach żydowskich, gdy wszystko, co żydowskie, stało się w cesarstwie podejrzane i niebezpieczne, część chrześcijan, najpierw w Rzymie, zaczęła odcinać się od szabatu i podkreślać dzień słońca, znany poganom. W III i IV wieku zwyczaj się rozszerzał, choć historycy Kościoła z V wieku zaświadczają, że niemal cały chrześcijański świat poza Rzymem i Aleksandrią wciąż zgromadzał się także w sobotę. W 321 roku cesarz Konstantyn ogłosił pierwsze państwowe prawo niedzielne, nazywając niedzielę „czcigodnym dniem Słońca". Wreszcie sobory i synody (jak ten w Laodycei w IV wieku) zaczęły wprost zniechęcać chrześcijan do świętowania soboty. Niedziela nie weszła więc do chrześcijaństwa przez nakaz Chrystusa, lecz przez wielowiekowy proces historyczny.

Co ciekawe, przyznają to uczciwie sami teologowie kościołów święcących niedzielę. Antologia Catholics and Protestants' Confessions on the Sabbath Day zbiera dziesiątki takich wypowiedzi, katolickich i protestanckich, zgodnych co do jednego: nakazu święcenia niedzieli nie da się wyczytać z Pisma Świętego; opiera się on na tradycji i autorytecie Kościoła.

Czy sobota to na pewno ten sam siódmy dzień?

Ktoś może zapytać: skąd wiadomo, że dzisiejsza sobota to ten sam siódmy dzień co w czasach biblijnych? Wiadomo z ciągłości tygodnia: Żydzi na całym świecie nieprzerwanie od tysięcy lat zachowują szabat tego samego dnia, a reformy kalendarza (jak gregoriańska z 1582 roku) zmieniały daty miesiąca, ale nigdy nie naruszyły kolejności dni tygodnia. Sobota, w którą odpoczywał Jezus i Jego uczniowie, to ta sama sobota, którą mamy w kalendarzu dzisiaj.

Odpowiedź

Który dzień jest więc dniem Pańskim? Jeśli pytamy o zwyczaj większości, niedziela. Jeśli pytamy Biblię, odpowiedź brzmi: szabat, siódmy dzień, sobota. To jego Bóg pobłogosławił przy stworzeniu, to o nim mówi czwarte przykazanie, to jego Panem nazwał się Jezus i to on był dniem odpoczynku apostołów. Niedziela natomiast pojawia się w Nowym Testamencie tylko jako zwykły „pierwszy dzień tygodnia", a rangę dnia świętego zyskała dopiero w późniejszych wiekach, decyzjami ludzkimi.

Dla każdego, kto chce budować wiarę na Piśmie Świętym, wniosek jest prosty do streszczenia w jednym zdaniu: dzień Pański według Biblii to sobota, i żaden tekst biblijny tego nie odwołał. W kolejnych artykułach przyjrzymy się po kolei pytaniom, które ta odpowiedź naturalnie wywołuje: czy Jezus zniósł szabat, czy Dekalog nadal obowiązuje i kto właściwie dokonał zmiany dnia.

Bibliografia

• Samuele Bacchiocchi, From Sabbath to Sunday, s. 110–116 (interpretacja eschatologiczna Ap 1,10)
• Kenneth A. Strand (red.), The Sabbath in Scripture and History, s. 122–126 (Walter F. Specht, „Sunday in the New Testament": cztery odczytania Ap 1,10 i odrzucenie interpretacji eschatologicznej)
• Samuele Bacchiocchi, The Sabbath Under Crossfire, s. 34–35 (szabat jako „dzień Pański")
• Ekkehardt Mueller, Eike Mueller (red.), The Sabbath in the New Testament and in Theology (Clinton Wahlen, „The Sabbath and the First Day of the Week": brak liczebnika porządkowego w ośmiu wzmiankach o pierwszym dniu tygodnia)
• Kwame Adu Poku, Catholics and Protestants' Confessions on the Sabbath Day
• John Nevins Andrews, History of the Sabbath and First Day of the Week