1 Kor 16,2, czy składka „pierwszego dnia tygodnia\" dowodzi niedzielnych nabożeństw w Koryncie?

„Pierwszego dnia w tygodniu niech każdy z was odkłada u siebie i przechowuje to, co może zaoszczędzić, żeby składki wnoszono nie dopiero wtedy, kiedy ja przyjdę" (1 Kor 16,2). To jedyne miejsce, w którym Paweł w ogóle wymienia pierwszy dzień tygodnia, a mimo to A. Robertson i A. Plummer widzą tu „najwcześniejsze świadectwo wczesnego poświęcenia pierwszego dnia tygodnia przez Kościół apostolski"¹. Czy pojedyncze zdanie o odkładaniu pieniędzy rzeczywiście poświadcza niedzielną liturgię lat pięćdziesiątych I wieku?

Tekst i kontekst: logeia dla Jerozolimy

Po grecku werset brzmi: kata mian sabbatou hekastos hymōn par' heautō tithetō thēsaurizōn ho ti ean euodōtai, „co pierwszy [dzień] po szabacie niech każdy z was u siebie odkłada, gromadząc, cokolwiek mu się poszczęści". Temat wprowadza w. 1: peri de tēs logeias tēs eis tous hagious, „a co do składki na świętych". Logeia to termin techniczny: zbiórka pieniężna, tu na rzecz ubogich wierzących w Jerozolimie, wielki projekt Pawłowej służby, obejmujący także zbory Galacji (w. 1) i Macedonii (Rz 15,25–27; 2 Kor 8–9). Formuła peri de („a co do…") sygnalizuje w 1 Liście do Koryntian odpowiedź na kolejne pytanie zadane przez adresatów (por. 7,1.25; 8,1; 12,1), Paweł nie wykłada tu teologii dnia, lecz rozwiązuje praktyczny problem logistyki dobroczynności.

Sama fraza kata mian sabbatou jest dystrybutywna („co każdy pierwszy dzień") i, jak wszystkie nowotestamentowe wzmianki o tym dniu, używa liczebnika głównego mia zamiast porządkowego prōtē, odwzorowując żydowski sposób liczenia dni względem szabatu. Nakaz odkładania środków na początku tygodnia mimochodem zdradza kalendarzową wyobraźnię Pawła²: „nakaz, by chrześcijanie odkładali ofiary na początku tygodnia, pokazuje, że sam Paweł zakłada, iż uwieńczeniem tygodnia jest szabat, a nie niedziela".

Par' heautō, odkładanie prywatne, w domu

Oś sporu to dwa słowa: par' heautō, dosłownie „u siebie". Czy chodzi o złożenie daru do wspólnej skarbony podczas zgromadzenia, czy o prywatne odłożenie w domu? Świadectwo historii przekładów jest jednogłośne i imponujące³: Wulgata oddaje apud se, Luter bei sich selbst, przekłady francuskie chez soi („u siebie w domu"), hiszpański Scio en su casa („w swoim domu"), Peszitta: „niech odłoży i przechowa w domu". Leksykony potwierdzają: par' heautō znaczy „u siebie samego, to jest w domu". Dodajmy imiesłów thēsaurizōn („gromadząc, tezauryzując"), pieniądze miały być przechowywane tam, gdzie je odkładano, aż do przybycia Pawła, „żeby składki [logeiai] wnoszono nie dopiero wtedy, kiedy ja przyjdę" (w. 2b). A. P. Stanley konkluduje, że zbiórka miała być czyniona „indywidualnie i prywatnie"⁴.

Wymowny jest przypadek XIX-wiecznego apologety niedzieli, dr. Justina Edwardsa⁵: w traktacie o zmianie szabatu dowodził on, że „odkładanie do skarbca NIE było odkładaniem W DOMU", ale we własnym komentarzu do NT napisał: „Niech odkłada u siebie do skarbca; W DOMU". Tam, gdzie nie ciążyła mu teza do udowodnienia, egzegeza wracała do oczywistości.

Brak dowodu na zgromadzenie kultyczne

Skoro odkładanie było domowe i indywidualne (hekastos hymōn, „każdy z was"), tekst nie opisuje żadnego zgromadzenia. Co więcej, jego logika wręcz przemawia przeciw istnieniu niedzielnych nabożeństw w Koryncie. Pytanie nasuwa się samo⁶: jeśli wspólnota gromadziła się w niedzielę na kult, to po co Paweł każe w tę właśnie niedzielę odkładać dar w domu? Czy nie naturalniej byłoby przynieść go na nabożeństwo? Przecież Paweł opisuje tę zbiórkę językiem na wskroś liturgicznym, koinōnia (2 Kor 8,4; 9,13), diakonia (2 Kor 9,1.12), leitourgia (2 Kor 9,12), prosphora (Dz 24,17), więc złożenia ofiary podczas nabożeństwa nie mógłby traktować jako aktu świeckiego. „Zalecenie Pawła, by w niedzielę dokonywać zbiórki prywatnej, a nie wspólnej, gromadnej, sugeruje, że w takim dniu nie odbywały się regularne publiczne nabożeństwa"⁷.

Argument wzmacniają dwa spostrzeżenia językowe. Po pierwsze, gdy Paweł w tym samym liście mówi o zgromadzeniach, używa stałych formuł: „gdy się schodzicie jako zbór" (synerchomenōn hymōn en ekklēsia, 1 Kor 11,18; por. 11,20.33–34; 14,23.26), w 16,2 nie ma po nich śladu⁸. Po drugie, Paweł znał i stosował przymiotnik kyriakos: „wieczerza Pańska" to kyriakon deipnon (1 Kor 11,20). Gdyby pierwszy dzień tygodnia był już dla niego „dniem Pańskim", miał gotowy język, by to powiedzieć; tymczasem nazywa go neutralnie, dniem „po szabacie". Warto też pamiętać, że zmartwychwstanie Paweł wiąże kerygmatycznie z „trzecim dniem" według Pism (1 Kor 15,4), nigdy z „pierwszym dniem tygodnia"; między rozdziałem 15 a 16 nie ma żadnego pomostu teologicznego, a w. 16,1 otwiera nowy temat.

Pozostaje pytanie: dlaczego w takim razie właśnie pierwszy dzień? Odpowiedzi są prozaiczne i przekonujące. Plan Pawła miał cztery cechy: odkładanie periodyczne („co pierwszy dzień"), osobiste („każdy z was"), prywatne („u siebie") i proporcjonalne („jak mu się poszczęści"), chodziło o systematyczność zamiast zbiórki pod presją chwili (por. 2 Kor 9,4–5.7). Początek tygodnia to moment planowania wydatków: kto odkłada dar najpierw, zanim rozejdą się środki, ten da więcej i regularniej; w szabat zaś, który dla Pawła i Koryntian zamykał tydzień, nie prowadzono żadnych rozliczeń finansowych⁹. Dochodzi możliwe echo zasady „pierwociny dla Pana" oraz świadome oddzielenie zbiórki od szabatowego kultu, by specjalny projekt nie uszczuplał potrzeb lokalnej wspólnoty¹⁰. Żadne z tych wyjaśnień nie wymaga hipotezy nabożeństwa.

Najmocniejsza wersja tezy przeciwnej

Uczciwie przytoczmy rozumowanie strony przeciwnej, i to zarówno w postaci klasycznej, jak i w najnowszej. Charles Hodge: „jedynym powodem, jaki można podać dla wymogu, by czyniono to pierwszego dnia tygodnia, jest to, że w tym dniu chrześcijanie mieli zwyczaj się zbierać"¹¹.

Współcześnie spór odżył za sprawą S. R. Llewelyna¹², który w Novum Testamentum z 2001 roku przyznał wprawdzie, że nie chodzi o zbiórkę publiczną, ale bronił wniosku, że niedzielne zebranie w Koryncie „nie jest wykluczone", a tekst wręcz na nie wskazuje. Odpowiedział mu dwa lata później na łamach tego samego czasopisma Norman H. Young, wykazując między innymi, że greckie para z zaimkiem w celowniku znaczy „w czyimś domu", jak choćby w Dz 11,12. Zarzuty Llewelyna zostały przez Younga „przekonująco odparte"¹³. To rozumowanie kołowe: istnienie niedzielnych zgromadzeń wnioskuje się z tekstu, który ma sens tylko przy założeniu, że te zgromadzenia istniały. Tymczasem tekst wyjaśnia swój cel sam: „żeby składki wnoszono nie dopiero wtedy, kiedy ja przyjdę". W. Rordorf próbował wesprzeć interpretację niedzielną listem Pliniusza (ok. 112 r.) o chrześcijanach zbierających się stato die, ale „ustalony dzień" nie musi znaczyć „ten sam dzień co tydzień", a list młodszy o pół wieku niczego nie dowodzi o Koryncie lat pięćdziesiątych¹⁴. Nawet gdyby przyjąć, że pierwszy dzień miał dla Koryntian jakiś walor praktyczno-zwyczajowy, od „dnia odkładania pieniędzy" do „świętego dnia zgromadzeń zastępującego szabat" wiedzie przepaść, której tekst niczym nie wypełnia.

Czego nie twierdzą sami obrońcy niedzieli

Warto zauważyć, że najpoważniejsza akademicka praca broniąca niedzieli, tom From Sabbath to Lord's Day pod redakcją D. A. Carsona, nie stawia na tym wersecie niemal niczego — a jej autorzy piszą przeciw trwałości szabatu, więc mieli powód, by postawić maksymalnie dużo.

Max Turner odnotowuje w przypisie, że Paweł nie nazywa w 1 Kor 16,2 pierwszego dnia dniem poświęconym Panu, i dodaje: gdyby uważał niedzielę za dzień specjalnie Panu konsekrowany, „miałby mocny kij, którym mógłby okładać błądzących Koryntian"¹⁵. Argument jest tym mocniejszy, że cały list jest jednym pasmem napomnień, w tym napomnień dotyczących zgromadzeń i Wieczerzy Pańskiej (1 Kor 11,17–34). Gdyby dzień był święty, Paweł nie miał powodu tego przemilczeć.

Jeszcze dalej idzie Douglas de Lacey, autor rozdziału o Pawle w tym samym tomie¹⁶. Rozbiera on hipotezę, jakoby pierwszy dzień był dniem wypłaty, uznaje ją za spekulatywną i stwierdza, że ciężar dowodu spoczywa na tych, którzy wiążą polecenie Pawła z dostępnością pieniędzy. Ale konkluzja jego rozdziału jest szersza i uderza we własny obóz: Paweł „zabrania nam narzucania takiego zachowywania [niedzieli] jako obowiązku współwierzącym", a „nasze badanie Pawła zabrania nam wznoszenia jakiegokolwiek gmachu teologicznego na tym dogodnym, ale przypadkowym fakcie", że niedziela bywa dziś dniem wolnym. Wcześniej dodaje zdanie, które w ustach obrońcy niedzieli waży najwięcej: Paweł jest „całkiem gotów pozwolić, by zachowywano szabat siódmego dnia — stanowisko całkiem niezgodne z jakimkolwiek utożsamieniem niedzieli z chrześcijańskim szabatem".

Wnioski praktyczne de Lacey wyciąga oczywiście inne niż my: uważa, że niedzielne zgromadzenie jest dopuszczalne i stosowne, choć nieobowiązkowe. Nie o zgodę tu jednak chodzi, lecz o to, że argument z 1 Kor 16,2 został wycofany przez samą stronę, która miałaby z niego korzystać. Kto nadal przedstawia ten werset jako dowód niedzielnego nabożeństwa, broni pozycji opuszczonej przez własnych najlepszych obrońców.

Wniosek

1 Kor 16,1–2 to instrukcja księgowa, nie rubryka liturgiczna. Logeia była jednorazowym projektem pomocowym dla Jerozolimy; kata mian sabbatou wyznacza rytm systematycznego oszczędzania; par' heautō tithetō thēsaurizōn lokuje całą operację w domu, poza jakimkolwiek zgromadzeniem. W tekście nie ma zgromadzenia, nie ma kultu, nie ma świętości dnia, jest za to mimowolne świadectwo, że Paweł wciąż liczy dni tygodnia od szabatu i że niedziela nie nosi jeszcze żadnego tytułu sakralnego. Podsumowując: tekst „proponuje cenny tygodniowy plan, mający zapewnić znaczną i uporządkowaną składkę na rzecz ubogich braci w Jerozolimie, lecz wyciskanie z niego czegoś więcej byłoby jego zniekształceniem"¹⁷.

Bibliografia

• Samuele Bacchiocchi, From Sabbath to Sunday (rozdz. 4: „Three New Testament Texts and the Origin of Sunday", s. 90–96; Hodge, Robertson i Plummer, Stanley oraz Rordorf cytowani tam).
• Ekkehardt Mueller, Eike Mueller (red.), The Sabbath in the New Testament and in Theology: Clinton Wahlen, „The Sabbath and the First Day of the Week" (rozdz. 10); Robert K. McIver (rozdz. 19, relacja z debaty Llewelyn–Young).
• S. R. Llewelyn, „The Use of Sunday for Meetings of Believers in the New Testament", Novum Testamentum 43 (2001), s. 205–223, oraz odpowiedź Normana H. Younga, tamże 45 (2003) — oba znane z drugiej ręki.
• John Nevins Andrews, History of the Sabbath and First Day of the Week (rozdz. 11, przekłady par' heautō i Justin Edwards, s. 176–177).
• D. A. Carson (red.), From Sabbath to Lord's Day — ⚠ źródło polemiczne, stanowisko przeciwne trwałości szabatu; rozdz. 5 (M. Max B. Turner, s. 156, przyp. 253: Paweł nie nazywa pierwszego dnia konsekrowanym Panu) oraz rozdz. 6 (D. R. de Lacey, s. 185–186: hipoteza dnia wypłaty jako spekulacja, zgoda Pawła na zachowywanie szabatu siódmego dnia, zakaz budowania teologii na „dogodnym, ale przypadkowym fakcie").