Sobota w kościele celtyckim i na peryferiach średniowiecza, fakty i nadinterpretacje

Czy mnisi z Iony święcili sobotę? Czy Szkoci jeszcze w XI wieku „pracowali w niedzielę, a sobotę zachowywali na sposób szabatowy"? Wokół kościoła celtyckiego narosło wiele literatury apologetycznej, po obu stronach sporu. Warto więc zrobić to, czego ten temat wymaga najbardziej: oddzielić twarde świadectwa źródłowe od wniosków, których one nie udźwigną. Okaże się, że prawda jest ciekawsza od legendy i wystarczająco wymowna bez retuszu.

Kolumba i Iona: co mówią źródła

Chrześcijaństwo Wysp Brytyjskich starsze niż misja Augustyna z Canterbury (596) rozwijało się poza jurysdykcją Rzymu. Jego ośrodkiem była Iona, gdzie irlandzki prezbiter Kolumba osiadł w 565 roku i skąd wyszła ewangelizacja Szkocji; Ci „Kuldejczycy" reprezentowali, jak się ich opisuje, „prostą i pierwotną formę chrześcijaństwa", opartą na Biblii, i przez stulecia opierali się wpływom rzymskim¹.

Najsłynniejsze świadectwo pochodzi z żywota Kolumby pióra Adomnana (koniec VII w.). Umierający Kolumba miał powiedzieć w sobotę 9 czerwca 597 roku: „Ten dzień nazywa się szabatem, to jest dniem odpoczynku, i takim prawdziwie będzie dla mnie, bo położy kres moim trudom"². Warto zauważyć dwie rzeczy: po pierwsze, cytat przekazali autorzy katoliccy, którzy nie mieli żadnego interesu w „usabatarianizowaniu" swojego świętego; po drugie, Kolumba nazywa szabatem sobotę, a wydawca XIX-wiecznej edycji Adomnana dodaje w przypisie, że chodzi o „naszą sobotę. Zwyczaj nazywania szabatem dnia Pańskiego pojawił się dopiero tysiąc lat później"³.

Obraz uzupełniają reguły monastyczne. W zachowanych przepisach o oficjum nocnym na noce soboty i niedzieli przypadała potrójna liczba psalmów; uczniowie św. Dawida z Walii czuwali na modlitwie „od wieczora szabatu" do poranka, a w sobotę i niedzielę polepszano mnichom dietę, dokładnie tak, jak w praktyce mnichów egipskich opisanej przez Jana Kasjana⁴. Staroirlandzkie prawo Senchus Mor mówi o poświęceniu „każdego siódmego dnia roku" służbie Bożej, a list przypisywany Kolumbie wykłada przykazanie: „w sześciu dniach mamy pracować, ale siódmego dnia, który jest szabatem, powstrzymujemy się od wszelkiej niewolniczej pracy", choć zaraz nadaje mu sens uduchowiony (powstrzymanie od grzechu). Profesor James C. Moffatt z Princeton podsumowywał: „Wydaje się, że w celtyckich kościołach wczesnych czasów, w Irlandii jak i w Szkocji, zwyczajem było zachowywanie soboty, żydowskiego szabatu, jako dnia odpoczynku od pracy"⁵. Podobnie katolicki historyk Bellesheim pisał o „zwyczaju zachowywanym we wczesnym monastycznym Kościele Irlandii, by dzień odpoczynku obchodzić w sobotę, czyli szabat"⁶.

Królowa Małgorzata i „sobotni" Szkoci XI wieku

Drugie ognisko świadectw to Szkocja tuż przed reformą gregoriańską. Turgot, spowiednik i biograf królowej Małgorzaty (zm. 1093), wylicza wśród „błędów" Szkotów, że „zaniedbywali cześć należną dniowi Pańskiemu, oddając się w niego wszelkim świeckim zajęciom jak w inne dni"; królowa dowodziła im, „rozumem i autorytetem", że dzień Pański należy czcić ze względu na zmartwychwstanie, powołując się na papieża Grzegorza⁷. Sam Turgot nie pisze wprost, że Szkoci święcili sobotę, i to trzeba uczciwie powiedzieć. Ale właśnie tak rozumieli jego relację czołowi historycy Szkocji: William F. Skene komentuje, że Szkoci „szli za zwyczajem, którego ślady znajdujemy we wczesnym Kościele irlandzkim, a wedle którego uważali sobotę za szabat, w który odpoczywali od wszelkich prac", a Andrew Lang ujmuje to lapidarnie: „Pracowali w niedzielę, ale sobotę zachowywali na sposób szabatowy... To właśnie zniosła Małgorzata"⁸. T. Ratcliffe Barnett, biograf królowej, dodaje, że Szkoci „zachowali zapewne tradycyjny zwyczaj starego Kościoła irlandzkiego, który jako dzień odpoczynku obchodził sobotę, nie niedzielę"⁹. Reformę dopełniły później ustawy niedzielne: szkocki synod z 1203 roku pod auspicjami Innocentego III zaprowadzał świętowanie niedzieli „od soboty w południe"¹⁰.

Ten zestaw cytatów wymaga jednak ostrzeżenia, i to podwójnego. Po pierwsze, Skene został odczytany błędnie, a wykazał to badacz z naszej strony: G. A. Keough przeanalizował w 1946 r. materiał, na którym Skene oparł swoje twierdzenie, i stwierdził, że było to nieporozumienie oparte na błędnym odczytaniu tekstów¹¹. Nasze własne najlepsze źródło ostrzega więc przed cytatem, który apologetyka powtarza od stu lat. Po drugie, czterej historycy nie są tu czterema niezależnymi świadkami. Skene, Lang, Barnett i Moffatt występują w dwóch różnych kompilacjach broniących soboty w identycznym zestawie, w tej samej kolejności i z tymi samymi numerami stron, a nawet z tym samym charakterystycznym zdaniem wprowadzającym o „gorliwej katolickiej królowej Szkocji, która w 1060 roku pierwsza próbowała zniszczyć braci Kolumby". Tak wygląda jeden łańcuch przekazu odbity dwa razy, nie poczwórna konwergencja badań.

Co z tego zostaje? Zostaje Turgot, świadek pierwszorzędny i wrogi tezie, który sam pisze, że Szkoci „zaniedbywali cześć należną dniowi Pańskiemu, oddając się w niego wszelkim świeckim zajęciom". To wystarcza dla wniosku ostrożnego i mocnego zarazem: w XI-wiecznej Szkocji niedziela nie była dniem powstrzymania od pracy, a królowa musiała to dopiero wprowadzić. Czy tym dniem była u nich sobota, Turgot nie mówi — i my też nie musimy tego twierdzić.

Uczciwy bilans: czego źródła nie mówią

Tu jednak trzeba zatrzymać apologetyczny rozpęd. Daniel Augsburger, autor najtrzeźwiejszego przeglądu, zaczyna swój akapit o kościele celtyckim ostrzeżeniem¹²: niektórzy badacze „założyli, że kościół celtycki święcił siódmy dzień", tymczasem dowody pokazują przede wszystkim, że Celtowie odróżniali szabat od dnia Pańskiego. Ten sam Adomnan, który przekazał sobotnie słowa Kolumby, poświadcza bowiem, że na Ionie „według zwyczaju" sprawowano mszę w dzień Pański; reguła Kolumby przewiduje publiczne nabożeństwo właśnie w niedzielę, a żywot św. Patryka pokazuje świętego odpoczywającego w dzień Pański. Najostrożniejszy wniosek brzmi więc tak: kościół celtycki zachował starożytny, przedrzymski układ tygodnia, sobota jako biblijny dzień odpoczynku otoczony realnym szacunkiem (psalmy, czuwania, powstrzymanie od pracy w Irlandii i Szkocji), niedziela jako dzień zgromadzenia eucharystycznego. To nie jest adwentyzm avant la lettre; to jest dokładnie ten model „dwóch dni-sióstr", który znamy ze starożytnego Wschodu, i który Rzym metodycznie likwidował, tu rękami pobożnej królowej. Nadinterpretacją jest twierdzenie, że Celtowie święcili wyłącznie sobotę; faktem, że jeszcze w XI wieku na peryferiach łacińskiego chrześcijaństwa sobota była dniem powstrzymania od pracy, a niedziela nim nie była.

Podobną ostrożność warto zachować wobec waldensów: popularne wywodzenie ich przydomka Insabbatati od święcenia szabatu¹³ jest etymologicznie sporne, większość historyków łączy go z charakterystycznym obuwiem (sabots). Są świadectwa o sabatariańskim charakterze części tego ruchu¹⁴, ale dowód z samej nazwy jest słaby i lepiej go nie używać.

Inne peryferie: od Rzymu po Konstantynopol

Kościół celtycki nie był odosobnioną wyspą. Około roku 600 sam Grzegorz Wielki gromił w samym Rzymie „ludzi przewrotnego ducha", którzy „zakazują wykonywania jakiejkolwiek pracy w dzień szabatu", nazywając ich „kaznodziejami Antychrysta" (Epistolae XIII 1)¹⁵. Skoro trzeba było ich zwalczać, to znaczy, że istnieli. W IX wieku świeżo nawróceni Bułgarzy zapytali papieża Mikołaja I, czy należy powstrzymywać się od pracy w sobotę, odpowiedział, że odpoczywać trzeba w niedzielę, „lecz nie w szabat" (Responsa Nicolai, resp. 10)¹⁶, co pokazuje, że sobotni odpoczynek był tam żywą praktyką. Kanon 13 synodu we Friuli (796/797) piętnował chłopów zachowujących sobotę, a ciągłe powtarzanie antyszabatowego kanonu z Laodycei na średniowiecznych synodach świadczy, jak trwałe było zjawisko¹⁷. Na Wschodzie spór o sobotę współtworzył wielką schizmę 1054 roku: kardynał Humbert zarzucał Grekom, że „zachowują szabat z Żydami" (chodziło o odrzucenie rzymskiego postu sobotniego), a patriarcha Michał Cerulariusz odpowiadał, że nakazano nam „czcić szabat na równi z dniem Pańskim". Dalej na wschód, wśród chrześcijan Persji, Indii czy Etiopii, sobota zachowywała rangę dnia kultu przez całe średniowiecze¹⁸.

Konkluzja

Z peryferii średniowiecza nie da się zrobić nieprzerwanego łańcucha „adwentystów przed adwentyzmem" i nie trzeba tego robić. Wymowa rzetelnie odczytanych źródeł jest inna, ale wcale nie słabsza. Wszędzie tam, gdzie wpływ Rzymu docierał późno albo słabo, w Irlandii i Szkocji, Bułgarii, na chrześcijańskim Wschodzie i w Etiopii, sobota cieszyła się czcią, której na łacińskim centrum dawno ją pozbawiono. Jej rugowanie ma zaś w źródłach konkretne daty, nazwiska i dekrety: Małgorzata i jej synody, responsa Mikołaja I, kanony Friuli, ustawy z 1203 roku. Innymi słowy: tam, gdzie decydowała tylko Biblia i stara tradycja, siódmy dzień trwał. To nie legenda, to historia, którą spisali w większości jego przeciwnicy.

Bibliografia

• John Nevins Andrews, History of the Sabbath and First Day of the Week (rozdz. 20–21).
• Kenneth A. Strand (red.), The Sabbath in Scripture and History (rozdz. 10: Daniel Augsburger, „The Sabbath and Lord's Day During the Middle Ages"), s. 211, przyp. 34 — G. A. Keough obalający odczytanie Skene'a.
• Kwame Adu Poku, Catholics and Protestants' Confessions on the Sabbath Day (sekcje: Scotland, Ireland, Bulgaria, Constantinople) oraz Jo Ann Davidson, Rediscovering the Glory of the Sabbath, rozdz. 5 — obie kompilacje przywołane jako materiał porównawczy: to w zestawieniu ich obu widać, że blok cytatów o Szkocji jest jednym łańcuchem odbitym dwukrotnie, a nie zbiorem niezależnych świadectw.