Sabatarianie dnia siódmego w dziejach nowożytnych, od anabaptystów po baptystów dnia siódmego

Reformacja ogłosiła zasadę sola Scriptura, i niemal natychmiast pojawili się ludzie, którzy zastosowali ją do czwartego przykazania. W XVI i XVII wieku od Moraw po Anglię wyrastały wspólnoty święcące siódmy dzień: prześladowane przez katolików i protestantów jednakowo, piszące książki, które palono, i wydające męczenników, których historia prawie zapomniała. Ich ciągłość, przez Siedmiogród, Londyn i Newport, doprowadziła szabat do ruchu adwentowego XIX wieku.

Morawy: Glait, Fischer i anabaptyści dnia siódmego

W „radykalnej reformacji" anabaptystów większość wspólnot zachowywała niedzielę, ale, jak pokazują ówczesne katalogi „sekt", sporządzane i przez katolików, i przez protestantów, sabatarianie byli wśród nich na tyle liczni i znani, że pisano przeciw nim osobne polemiki¹. Około 1527–1528 roku dwaj wybitni przywódcy, Oswald Glait i Andreas Fischer, przyjęli sobotę jako „szabat Pański"; ich głównym ośrodkiem był Nikolsburg na Morawach. Obaj napisali książki o szabacie; żadna się nie zachowała, znamy je tylko z odpowiedzi przeciwników. Według repliki Caspara Schwenckfelda najmocniejszym argumentem Glaita był sam Dekalog: Bóg dał „nie osiem ani dziewięć, lecz dziesięć przykazań", które chrześcijanie mają zachowywać, „albo trzeba zachować i szabat, albo odrzucić wszystkie pozostałe dziewięć przykazań". Glait uczył też, że szabat obowiązuje od stworzenia, a więc na długo przed obrzezaniem danym Abrahamowi, i że manna z Wj 16 dowodzi jego mocy przed Synajem. Argumenty Fischera znamy z traktatu Valentina Crautwalda, który zwalczał szesnaście jego tez; jedenasta brzmiała rozbrajająco: „Pismo tak często mówi o szabacie; gdybym miał o niedzieli tyle tekstów, ile mam o szabacie, święciłbym niedzielę zamiast szabatu"². Obaj przywódcy oparli swój sabatarianizm konsekwentnie na reformacyjnej zasadzie sola Scriptura i na jedności obu Testamentów, wyprzedzając w tym swoją epokę³.

Ruch miał męczenników. Holenderskie martyrologium wspomina Barbarę von Thiers, ochrzczoną przez kaznodzieję Stephena Benedicta i straconą 16 września 1529 roku, która wyznała przed sądem: „Bóg nakazał nam odpoczywać dnia siódmego... i przy tym wytrwa aż do śmierci, bo to jest prawdziwa wiara i właściwa droga w Chrystusie"; podobnie Christina Tolingerin: „W sześciu dniach Pan stworzył świat, siódmego dnia odpoczął. Inne święta ustanowili papieże, kardynałowie i arcybiskupi"⁴. O sabatarianach w Czechach drwiąco pisał sam Erazm, nazywając ich „nowym rodzajem Żydów… Sabbatarii", a Hospinian z Zurychu jeszcze w 1592 roku odpowiadał na ich argumenty, najlepszy dowód, że było komu odpowiadać⁵.

Siedmiogród: kościół szabatu na wschodzie Europy

Najtrwalszą wspólnotę wydał tolerancyjny Siedmiogród, choć o jej początkach nasze źródła mówią dwoma głosami. Starsza historiografia przedstawia jako sabatarianina samego Franciszka Dávida (Davidisa), superintendenta tamtejszych kościołów: „uważał, że szabat żydowski nie został zniesiony, i dlatego święcił dzień siódmy", uchodził za apostoła kościołów siedmiogrodzkich i zmarł uwięziony w twierdzy⁶. Nowsza literatura węgierska rozkłada akcenty inaczej⁷: właściwym twórcą ruchu był András Eössi, zamożny szlachcic, który po śmierci żony i dwóch synów zaczął samodzielne studium Pisma i doszedł do soboty, a Dávid jest tu inspiracją, nie założycielem. Rozbieżność jest realna: jedna wersja pochodzi z 1873 roku, druga z prac specjalistycznych XX wieku. Dzieło Eössiego prowadził dalej jego przybrany syn Szymon Pechi, kanclerz stanu, który dziewięć więziennych lat poświęcił na komentarz do Księgi Rodzaju i hymny o siódmym dniu. Wokół nich stało grono ludzi znacznych, generałowie, dworzanie, rektor akademii w Kluż (Cluj); socyniańscy oponenci przezwali ich pogardliwie „semi-judaizers", a współczesne źródło notuje, że „John Gerendi [był] głową sabatarian, ludu, który nie święcił niedzieli, lecz sobotę". Skalę ruchu widać po represjach: w 1618 roku reformowany biskup napadł na sabatarian z trzystoma żołnierzami, aresztował ich kaznodziejów i skonfiskował dwadzieścia dwa budynki kościelne, co bywa nazywane wprost „dowodem zasięgu ruchu szabatowego" w kraju Seklerów⁸. Sabatarianie siedmiogrodzcy (węg. szombatosok) przetrwali mimo to stulecia prześladowań: jeszcze edykt tolerancyjny Józefa II (1781) ich nie objął, „a niektórzy znów stracili cały majątek"; przez dwieście pięćdziesiąt lat, jak odnotowuje jedna z relacji, „księża katoliccy z pomocą żołnierzy zmuszali ich do pracy w szabat i do uczęszczania do kościoła w niedzielę"⁹. Do mapy tej dochodzą Rosja (sabatarianie znani tam już ok. 1400 r., na sto lat przed Lutrem), Niemcy, Holandia i Francja¹⁰, a także Skandynawia¹¹: sobory w Bergen (1435) i Oslo (1436) zakazywały tam powstrzymywania się od pracy w sobotę, przy czym w części Norwegii początku XVI wieku sobotę kazali ludowi święcić, pod karą grzywny na rzecz biskupa, sami katoliccy księża. Reformacja tych ludzi nie stworzyła, lecz zastała: to resztki starszych, średniowiecznych tradycji szabatu¹².

Sewilla: sabatarianin w sercu katolickiej Hiszpanii

Zupełnie osobno, bez związku z anabaptyzmem i Siedmiogrodem, stoi przypadek hiszpański. Konstantino Ponce de la Fuente, sławny kaznodzieja Sewilli, kapelan księcia Filipa w jego podróży po Europie w 1548 roku, został w 1555 roku zaatakowany przez inkwizycję i zmarł w więzieniu w lutym 1560 roku. Mario Veloso, który zbadał jego pisma, wykazał¹³, że Konstantino nie tylko uczył, iż „trzeba zachowywać dziesięć przykazań, jeśli nie chce się być wrogiem Boga", lecz wprost zaliczał do tego posłuszeństwa święcenie soboty i wyjaśniał, czym jest zakazana w tym dniu „praca służebna": taka, przy której „ktoś pracuje albo każe pracować drugiemu cieleśnie, bez konieczności i bez celu miłosierdzia". Wzmianki są krótkie, sam Veloso to podkreśla, ale wymowne, i prowadzą go do wniosku, że „te odniesienia do zachowywania szabatu siódmego dnia wydają się czymś wyjątkowym wśród głównych teologów reformacji". Sabatarianizm reformacyjny nie był więc zjawiskiem wyłącznie niemiecko-morawsko-siedmiogrodzkim: pojawił się także tam, gdzie reformacja w ogóle nie zwyciężyła.

Anglia: Traske, Brabourne i cena soboty

W Anglii elżbietańskiej spór o szabat dojrzał w samym sercu purytanizmu: skoro czwarte przykazanie obowiązuje co do joty, pytali niektórzy, to dlaczego nie co do dnia? Tych, którzy odpowiedzieli konsekwentnie, nazwano sabatarianami, „a dziś baptystami dnia siódmego"¹⁴. John Traske zaczął głosić siódmy dzień około 1618 roku, akurat gdy Jakub I ogłaszał Book of Sports. Stanął przed Izbą Gwiaździstą: pręgierz, chłosta, więzienie; po roku załamał się i odwołał. Jego żona, ceniona nauczycielka, okazała się twardsza: za to tylko, że „uczyła pięć dni w tygodniu, a odpoczywała w sobotę", spędziła w więzieniu piętnaście czy szesnaście lat, do śmierci, nie przyjmując ułaskawienia za cenę wyrzeczenia się szabatu¹⁵. Teolog Theophilus Brabourne wydał w 1628 i 1632 roku uczone obrony tezy, że „dzień Pański nie jest szabatem z ustanowienia Bożego", lecz „szabat siódmego dnia pozostaje w mocy", i zadedykował je Karolowi I z prośbą o przywrócenie biblijnego dnia. Król odpowiedział dwojako: zamówił oficjalne repliki (biskup Francis White i Peter Heylyn, oba dzieła 1635) i postawił Brabourne'a przed Wysoką Komisją arcybiskupa Lauda, gdzie ten, pomny losu pani Traske, czasowo się ugiął. Znamienna jest szczerość White'a: kto utrzymuje, że czwarte przykazanie jest czysto moralne, ten „ani po angielsku, ani po łacinie nie zdoła odeprzeć zarzutów Theophilusa Brabourne'a"¹⁶. Książkę kolejnego obrońcy soboty, Jamesa Ockforda (The Doctrine of the Fourth Commandment, ok. 1642), spalono.

Mimo to w XVII wieku kwitło w Anglii jedenaście zborów sabatariańskich. Należeli do nich ludzie niepospolici. Byli wśród nich czterej kolejni Stennettowie (Edward Stennett, autor The Royal Law Contended For, 1658) oraz Francis Bampfield, który odsiedział dziewięć lat więzienia w Dorchester, prowadził zbór przy Pinner's Hall i zmarł w Newgate (1683); jego brat Thomas, prawnik i polityk, dołożył stronę egzegetyczną, odnosząc Kol 2,14 i Ef 2,15–16 nie do Dekalogu, lecz do „ceremonialnych szabatów lewickich", i przyznając przy Ap 1,10, że tradycja przemawia za niedzielą, ale Pismo raczej za sobotą¹⁷. Należał do nich i królewski lekarz Peter Chamberlen, związany z londyńskim zborem znanym później jako Mill Yard, najstarszą wspólnotą baptystów dnia siódmego; jego epitafium głosi, że „zachowywał przykazania Boże i wiarę Jezusa... święcąc siódmy dzień jako szabat ponad trzydzieści dwa lata"¹⁸. Był i męczennik: John James, ściągnięty z kazalnicy w sobotę 19 października 1661 roku pod fałszywym zarzutem zdrady, został powieszony i poćwiartowany, a jego głowę zatknięto na palu naprzeciw własnego domu modlitwy. Umierał z hiobowym spokojem: „Kogo człowiek potępia, tego Bóg usprawiedliwia"¹⁹.

Za ocean: Newport i droga do adwentyzmu

W 1664 roku, trzy lata po śmierci Jamesa, Stephen Mumford z londyńskiego zboru przy Bell Lane przybył do Newport na Rhode Island. Pierwsi konwertyci (Tacy i Samuel Hubbardowie, William Hiscox i inni) trwali kilka lat w łączności z miejscowym zborem baptystów, aż w 1671 roku zawiązali pierwszy w Ameryce zbór dnia siódmego z Hiscoxem jako pastorem²⁰. Z tego pnia wyrosła denominacja Seventh Day Baptists, z konferencją generalną, traktatami misyjnymi i postem modlitewnym ogłoszonym w 1843 roku w intencji rozgłoszenia prawdy o szabacie. Modlitwa została wysłuchana nietypowo: rok później baptystka dnia siódmego Rachel Oakes złożyła świadectwo adwentowemu kaznodziei Frederickowi Wheelerowi z Washington w New Hampshire, który w marcu 1844 roku zachował swój pierwszy szabat. Latem przyjął sobotę pastor Thomas M. Preble, a jego traktat z 1845 roku trafił do rąk Josepha Batesa. Bates, po wizycie u Wheelera, na pytanie przyjaciela „co nowego?" odparł: „Nowina jest taka, że siódmy dzień jest szabatem Pana, Boga naszego", i tej nowinie poświęcił resztę życia, przekazując ją w 1846 roku Jamesowi i Ellen White'om²¹. Tak szabat sabatarian stał się szabatem adwentyzmu.

Wnioski

Dzieje nowożytnych sabatarian uczą trzech rzeczy. Po pierwsze, sobota wracała wszędzie tam, gdzie zasadę sola Scriptura stosowano bez wyjątków: Glait, Brabourne i Bates rozumowali identycznie, niezależnie od siebie. Po drugie, odpowiedzią rzadko był kontrargument biblijny, a często pręgierz, stos książek i szubienica; White przyznał wprost, że na gruncie samego Pisma Brabourne'a odeprzeć się nie da. Po trzecie, i jest to przestroga warta zapamiętania, angielski sabatarianizm nie upadł od prześladowań, lecz wtedy, gdy sami jego pastorzy uznali szabat za sprawę drugorzędną i objęli zbory niedzielne: „ludzie po prostu uwierzyli im na słowo"²². Prawda o siódmym dniu przetrwała tam, gdzie traktowano ją jak przykazanie Boże, a nie jak opinię.

Bibliografia

• John Nevins Andrews, History of the Sabbath and First Day of the Week (rozdz. 24, 26–27).
• Kenneth A. Strand (red.), The Sabbath in Scripture and History (rozdz. 11: Kenneth A. Strand [z ekskursem Gerharda F. Hasela o Glaicie i Fischerze], „Sabbath and Sunday in the Reformation Era" — Ponce de la Fuente s. 222–223, Siedmiogród s. 223–224, Skandynawia s. 224–225; rozdz. 12: Walter B. Douglas, „The Sabbath in Puritanism", Thomas Bampfield s. 238–239; rozdz. 13: Raymond F. Cottrell, „The Sabbath in the New World"; app. G: C. Mervyn Maxwell, „Joseph Bates and Seventh-day Adventist Sabbath Theology").
• Kwame Adu Poku, Catholics and Protestants' Confessions on the Sabbath Day (sekcje: Romania/Transylvania, Dr. Peter Chamberlain).