Reformacja a szabat: Luter, Karlstadt, Kalwin i spór o czwarte przykazanie

Reformacja odrzuciła odpusty, celibat, mszę i kult obrazów, bo nie znalazła ich w Piśmie. Dlaczego więc zatrzymała niedzielę, której w Piśmie również nie nakazano? To pytanie zadawano reformatorom już za ich życia, a najgłośniej zadawali je ich katoliccy oponenci. Odpowiedzi Lutra, Karlstadta i Kalwina, utrwalone w traktatach, katechizmach i księgach wyznaniowych, należą do najbardziej pouczających dokumentów w całej historii sporu o szabat.

Luter: wolność chrześcijańska i lęk przed „judaizowaniem"

Stanowisko Lutra wyrastało z jego centralnej intuicji: usprawiedliwienia z wiary i radykalnego przeciwstawienia zakonu i ewangelii. Już w 1520 roku proponował zniesienie mnóstwa średniowiecznych świąt, z zachowaniem samej niedzieli; uważał ją za pożyteczną dla porządku, ale nie za dzień szczególnie wyznaczony przez Boga. W kazaniu w Torgau (1544) ujął to dosadnie: skoro przyszedł Pan, mamy wolność, „jeśli szabat czy niedziela nam się nie podoba, możemy wziąć poniedziałek albo inny dzień tygodnia i uczynić z niego niedzielę"¹. W Dużym katechizmie (1529) tłumaczył, że szabat „jest sprawą całkowicie zewnętrzną, jak inne porządki Starego Testamentu"². Przykazanie o odpoczynku miało dla niego rdzeń moralny (Bóg chce ładu i wytchnienia dla sług, a nawet zwierząt), lecz wskazanie konkretnego dnia uznał za element ceremonialny.

Ciekawe jednak, że ten sam Luter uczył, iż Dekalog jest starszy niż Mojżesz, a dniem, w którym odpoczywali Adam, patriarchowie i „dzieci Boże Starego Testamentu", był siódmy dzień tygodnia, „dzień zwany dziś sobotą"³. Innymi słowy: Luter wiedział, o jaki dzień chodzi w przykazaniu; po prostu uważał, że Chrystus uwolnił chrześcijan od jego litery. Cała jego konstrukcja stoi więc na rozróżnieniu moralne–ceremonialne wewnątrz jednego przykazania, rozróżnieniu, którego, jak zobaczymy, nie przyjął nawet Kalwin.

Spór z Karlstadtem: „musiałaby ustąpić niedziela"

Najbliżej szabatu reformacja otarła się w osobie Andreasa Bodensteina z Karlstadtu, starszego kolegi Lutra z Wittenbergi, jego doktorskiego promotora i, wedle przyznania samego Lutra, człowieka uczeńszego od niego. Zasada Karlstadta była prostsza i ostrzejsza niż Lutrowa: odrzucić wszystko, czego Pismo nie nakazuje („Wystarczająco przemawia przeciw czemuś to, że nie znajdujesz dla tego podstawy w Piśmie"), podczas gdy Luter zatrzymywał wszystko, czego Pismo wprost nie zakazuje⁴. W 1524 roku Karlstadt ogłosił traktat Von dem Sabbat und gebotenen Feiertagen („O szabacie i nakazanych dniach świątecznych"): bronił w nim powagi przykazania o odpoczynku, piętnował sobotnie/niedzielne rozrywki i zmuszanie do pracy ludzi i zwierząt, a w ostatnim rozdziale postawił pytanie o właściwy dzień, niedzielę nazwał dniem, „który ustanowili ludzie", kwestię soboty zostawiając jako sporną⁵. Biskup Francis White zaliczył go później wprost do tych, którzy „wskrzesili święcenie siódmego dnia"⁶.

Luter zrozumiał, dokąd to zmierza. W pamflecie Wider die himmlischen Propheten („Przeciw niebiańskim prorokom", 1525) napisał zdanie, które jest mimowolnym przyznaniem racji: „Zaiste, gdyby Karlstadt pisał dalej o szabacie, musiałaby ustąpić niedziela, a święcić należałoby szabat, to znaczy sobotę; uczyniłby z nas prawdziwie Żydów we wszystkim, tak że musielibyśmy się i obrzezać"⁷. Zamiast egzegezy, argument z równi pochyłej: sobota prowadzi do obrzezania. Spór rozstrzygnęła nie Biblia, lecz władza świecka⁸: elektor saski pozbawił Karlstadta urzędów i wygnał go (1524); tułał się latami z zakazem pisania, by skończyć jako ceniony profesor w Bazylei (zm. 1541). „Czy Karlstadt nie zostałby dawno oczyszczony z obelg, pyta Andrews, gdyby nie był zdecydowanym sabatarianinem?"

Wider die Sabbather: Luter kontra sabatarianie

Problem nie zniknął wraz z Karlstadtem. Na Morawach, w Czechach, Austrii i na Śląsku anabaptystyczni sabatarianie (Oswald Glait, Andreas Fischer) zdobywali zwolenników, argumentując z jedności obu Testamentów i z integralności Dekalogu. Luter odnotował ich istnienie z przekąsem: „W naszych czasach powstał na Morawach niemądry rodzaj ludzi, sabatarianie, którzy utrzymują, że należy zachowywać szabat na sposób żydowski; może będą się upierać i przy obrzezaniu"⁹. W 1538 roku poświęcił im osobne pismo, Brief wider die Sabbather („List przeciw sabatarianom"), w którym argumentował z Biblii przeciwko święceniu siódmego dnia¹⁰. Sam fakt, że największy reformator epoki musiał pisać traktat przeciw chrześcijanom święcącym sobotę, mówi wiele o żywotności tej „opcji biblijnej" w łonie reformacji. Odpowiedzią władz, protestanckich i katolickich, były wygnania i egzekucje; Glait zginął utopiony w Dunaju (1546).

Bucer: reformator, który poszedł w drugą stronę

Nie wszyscy reformatorzy rozluźniali. Marcin Bucer (1491–1551), reformator Strasburga, uchodzący za najbardziej tolerancyjnego z całego pokolenia, położył na ścisłe święcenie niedzieli nacisk przypominający wprost praktykę rzymskokatolicką¹¹: „szczególną troską tych, którzy chcą, by królestwo Chrystusa zostało wśród nich przywrócone, ma być odnowienie i utrwalenie niedzielnego kultu". W listopadzie 1532 roku Bucer i jego koledzy wystąpili do władz miejskich Strasburga o zakaz wszelkich prac niedzielnych poza koniecznymi, a w 1534 roku miasto uchwaliło stosowny porządek, obwarowany dotkliwymi karami pieniężnymi¹². Zarazem w komentarzu do Mt 12 ten sam Bucer nazwał „przesądem", a wedle relacji Andrewsa nawet „odstępstwem od Chrystusa", uznawanie pracy w niedzielę za grzech samą w sobie¹³. Sprzeczność jest oczywista, a płynie z niej wniosek ważniejszy niż sama biografia¹⁴: ze wszystkich reformatorów kontynentu postawa Bucera „była najbliższa późniejszym surowym purytańskim sabatarianom w Anglii, którzy mogli od niego czerpać". Purytański „szabat niedzielny" ma więc kontynentalnego prekursora, i to takiego, który sam sobie zaprzeczał.

Kalwin: trzy filary i odrzucona „zmiana dnia"

Jan Kalwin omówił czwarte przykazanie w Institutio christianae religionis (1536; wydanie ostateczne 1559, ks. II, rozdz. 8). Widział w szabacie trzy rzeczy: figurę duchowego odpoczynku od własnych dzieł (umartwienia), fundament publicznego kultu oraz dobrodziejstwo społeczne, odpoczynek dla sług i pracowników¹⁵. Co istotne, Kalwin odrzucił scholastyczne i Lutrowe rozróżnienie na moralną „jedną siódmą czasu" i ceremonialny „siódmy dzień" jako podstawę przeniesienia obserwancji na inny dzień; uznał, że między przykazaniem szabatu a chrześcijańską niedzielą nie ma związku nakazowego. Niedziela jest u niego instytucją porządkową: pierwsi chrześcijanie „nie bez powodu" postawili dzień Pański w miejsce szabatu, ale „nie trzymam się kurczowo liczby siedem, by zniewalać nią kościół; nie potępiam kościołów, które mają swoje zgromadzenia w inne uroczyste dni, byle z dala od zabobonu" (Institutio II 8,34)¹⁶. W komentarzu do Kol 2,16 dodawał, że dni zachowuje się „dla porządku i ładu, nie dla dni samych". Surowy purytański „szabat niedzielny" uznałby za cofnięcie się „trzykroć dalej niż Żydzi w grubym, cielesnym zabobonie sabatyzmu". Kalwin jest więc świadkiem podwójnym: przeciwko sobocie, ale i przeciwko tezie, że niedziela jest biblijnym szabatem.

Augsburg i Genewa: przyznania zapisane w protokołach

Najcenniejsze są momenty, w których spór zmuszał strony do szczerości. Wyznanie Augsburskie (1530), w artykule 28. o władzy kościelnej, relacjonuje koronny argument strony katolickiej: „Powołują się na zmianę szabatu w dzień Pański, wbrew Dekalogowi, jak się zdaje; i żadnym przykładem nie szermują częściej niż zmianą szabatu. Wielka, powiadają, jest moc i autorytet kościoła, skoro zniósł jedno z dziesięciorga przykazań" (art. 28 par. 9)¹⁷. Melanchton odpowiadał, że niedziela nie jest konieczna z Bożego nakazu, lecz służy porządkowi, czyli przyznawał, że nakaz biblijny nie istnieje¹⁸. Identyczny mechanizm ujawniły trzy dysputy w Genewie i Lozannie. W 1534 roku dominikanin Guy Furbity dowodził, że „świętujemy niedzielę z przykazania i prawa kościoła, nie z przykazania Bożego", a kto trzyma się litery Pisma, „powinien odpoczywać w sobotę". W maju i czerwcu 1535 roku katolicy Pierre Caroli i Jean Chappuis spierali się z Farelem, Wiretem i Bernardem; protestanci wprowadzili wtedy nowy argument, że odpoczynek siódmego dnia, przez który rozumieli niedzielę, jest przykazaniem kościoła „nie bardziej niż słowa kogoś, kto mówi drugiemu, by pomógł bliźniemu w wielkiej potrzebie" — czyli analogię etyczną zamiast tekstu, która wobec ich własnego sola Scriptura niewiele u przeciwników ważyła. W październiku 1536 roku Dominique de Montbouson rzucił w Lozannie wyzwanie brzmiące jak puenta epoki: „Skoro nie wolno wam nic zmieniać w Piśmie... powinniście święcić szabat jak Żydzi!"¹⁹ Wiret bronił się argumentami z porządku i pożytku — a gdy tych samych argumentów o duchowym pożytku i praktycznej potrzebie używali obrońcy obrazów albo postów, protestanci ich nie przyjmowali²⁰.

Wnioski

Reformacja zdemontowała katolickie uzasadnienie niedzieli (autorytet Kościoła), ale nie zbudowała w jego miejsce biblijnego; zamiast tego ogłosiła dzień kultu sprawą wolności i porządku. Luter wiedział, że biblijny szabat to sobota, i zwalczał tych, którzy wyciągali z tego wnioski; Kalwin odciął niedzielę od czwartego przykazania; Wyznanie Augsburskie zaprotokołowało, że jedynym „mocnym" przykładem władzy kościoła nad Pismem była właśnie zmiana szabatu. Zasada sola Scriptura zatrzymała się w pół drogi przed czwartym przykazaniem, a tam, gdzie ktoś (Karlstadt, Glait, później sabatarianie angielscy) chciał ją doprowadzić do końca, odpowiadało mu nie Pismo, lecz wygnanie. Spór reformacyjny nie dowodzi więc, że sobota jest zniesiona; dowodzi, że niedziela nigdy nie znalazła w obozie reformacji uzasadnienia innego niż ludzkie.

Bibliografia

• John Nevins Andrews, History of the Sabbath and First Day of the Week (rozdz. 22: Position of the Reformers Concerning the Sabbath and First Day; rozdz. 23: Luther and Carlstadt).
• Kenneth A. Strand (red.), The Sabbath in Scripture and History (rozdz. 11: Kenneth A. Strand, „Sabbath and Sunday in the Reformation Era", s. 211–225; Bucer s. 217–218, trzy dysputy genewsko-lozańskie s. 218–220 za ustaleniami Daniela Augsburgera, Kalwin s. 220–221).
• Samuele Bacchiocchi, The Sabbath Under Crossfire (rozdz. 2: The Sabbath: Creational or Ceremonial?).
• Kwame Adu Poku, Catholics and Protestants' Confessions on the Sabbath Day (sekcja: Lutheran Church, Wyznanie Augsburskie).