Szabat i niedziela w protestanckich księgach wyznaniowych, analiza porównawcza

Reformacja odziedziczyła niedzielę po średniowiecznym Kościele, a wraz z nią problem: jak uzasadnić święcenie dnia, o którym Pismo milczy, w systemie teologicznym opartym na zasadzie sola Scriptura? Protestanckie księgi wyznaniowe udzieliły na to pytanie odpowiedzi nie jednej, lecz trzech, wzajemnie niezgodnych. Ich porównanie odsłania najsłabszy punkt protestanckiej teologii dnia świętego.

Konfesja Augsburska (1530): niedziela jako rozporządzenie kościelne

Luterańska odpowiedź jest najuczciwsza i najbardziej radykalna. Luter w Dużym Katechizmie (1529) uznał szabat za sprawę „całkowicie zewnętrzną, jak inne porządki Starego Testamentu, związane z określonymi zwyczajami, osobami i miejscami, a teraz uwolnione przez Chrystusa"¹. Konfesja Augsburska stwierdza w artykule o władzy kościelnej, numerowanym w różnych wydaniach jako 27 albo 28: „Pismo zniosło dzień szabatu; uczy bowiem, że od objawienia Ewangelii wszystkie ceremonie Mojżeszowe mogą być zaniechane"². Niedziela zaś? Konfesja mówi dalej: „ponieważ trzeba było wyznaczyć pewien dzień, aby lud wiedział, kiedy ma się schodzić, wydaje się, że Kościół przeznaczył na to dzień Pański" (Konfesja Augsburska XXVII,58–60)³. Melanchton wybrał więc niedzielę świadomie jako rzecz wolną: dzień zgromadzeń potrzebny dla porządku, nie dla świętości.

Na marginesie warto uprzedzić pomyłkę, która krąży w literaturze polemicznej. Zdanie „zachowywanie dnia Pańskiego opiera się nie na jakimkolwiek nakazie Bożym, lecz na autorytecie Kościoła" bywa cytowane jako tekst artykułu 28 Konfesji Augsburskiej. W wydaniach Księgi Zgody, które udało się sprawdzić, takiego brzmienia nie ma, a niemal identyczne zdanie przypisuje się Konfesji Szwajcarskiej⁴. Sens jest ten sam, ale przypisywanie księdze wyznaniowej cudzego tekstu to usterka, którą oponent sprawdzi w kwadrans.

Najciekawszy jest jednak polemiczny kontekst tego artykułu. Melanchton odnotowuje, że to strona katolicka przywołuje zmianę dnia jako dowód swej władzy: „Powołują się [katolicy] na zamianę szabatu na dzień Pański, wbrew Dekalogowi… i żadnym przykładem nie szermują częściej niż zmianą szabatu. Wielka, mówią, jest władza Kościoła, skoro zwolniła z jednego z dziesięciu przykazań" (Konfesja Augsburska, cz. 2, art. 7 [28], par. 9)⁵. Już w 1530 r. luteranie widzieli więc jasno, że niedziela nie ma tekstu biblijnego, i właśnie dlatego odmówili jej rangi przykazania. Cena tej uczciwości jest wszakże wysoka: jeśli czwarte przykazanie jest zniesioną ceremonią, a niedziela ludzkim porządkiem, to żaden dzień nie jest już święty z ustanowienia Bożego, i nie sposób wykazać, dlaczego chrześcijanina miałoby cokolwiek wiązać w tej materii.

Westminster (1647): niedziela jako „chrześcijański szabat"

Tradycja reformowana poszła drogą przeciwną. Westminsterskie Wyznanie Wiary najpierw deklaruje trwałość prawa moralnego: „Prawo moralne wiąże na zawsze wszystkich, tak usprawiedliwionych, jak innych, do posłuszeństwa… Chrystus w Ewangelii w żaden sposób nie rozwiązuje, lecz znacznie wzmacnia to zobowiązanie" (XIX,5)⁶. Następnie w rozdziale XXI,7 stosuje to do szabatu: Bóg „pozytywnym, moralnym i wieczystym przykazaniem, wiążącym wszystkich ludzi we wszystkich wiekach, wyznaczył szczególnie jeden dzień z siedmiu na szabat, aby był dlań święcony; dzień ten od początku świata do zmartwychwstania Chrystusa był ostatnim dniem tygodnia, a od zmartwychwstania Chrystusa został zmieniony na pierwszy dzień tygodnia… który ma być kontynuowany do końca świata jako chrześcijański szabat"⁷. Identyczną konstrukcję, rozszczepienie przykazania na moralną zasadę „jednego dnia z siedmiu" i ceremonialne wskazanie siódmego dnia, przyjął wcześniej Synod w Dordrechcie w 1619 r.⁸

Siła tego modelu polega na powadze, z jaką traktuje Dekalog; słabość, na tym, że kluczowe zdanie („został zmieniony na pierwszy dzień") nie ma żadnego odnośnika biblijnego, bo mieć go nie może. Pismo zna tylko „dzień siódmy" (Wj 20,10), nie proporcję czasu. W prasie protestanckiej przyznawano to otwarcie: „Niektórzy próbowali zbudować zachowywanie niedzieli na nakazie apostolskim, podczas gdy apostołowie nie wydali w tej sprawie żadnego nakazu… Prawda jest taka, że gdy tylko odwołujemy się do litera scripta Biblii, sabatarianie mają w sporze przewagę"⁹.

Najmocniejszy zarzut przeciw tej konstrukcji postawił jednak nie sabatarianin, lecz Jan Kalwin, i to sto lat przed Westminsterem. Kalwin odrzucał wprost pomysł, że przykazanie dzieli się na zniesioną ceremonię, czyli wskazanie siódmego dnia, i trwałą zasadę moralną, czyli jeden dzień z siedmiu: „Tak rozwiewają się wszystkie sny fałszywych proroków, którzy w minionych wiekach zarazili lud żydowskim mniemaniem, twierdząc, że zniesiona została tylko ceremonialna część przykazania… ale część moralna, to jest zachowywanie jednego dnia z siedmiu, pozostaje. Jest to jedynie zmiana dnia na przekór Żydom, przy zachowaniu tego samego mniemania o świętości dnia"¹⁰. Westminster stoi więc na rozróżnieniu, które ojciec tradycji reformowanej nazwał snem fałszywych proroków.

Anglikanie: milczenie konfesji i szczerość teologów

Trzecia droga jest najbardziej zachowawcza: konfesje anglikańskie nie rozstrzygają sprawy dnia świętego, a niedziela trwa siłą zwyczaju i porządku liturgicznego. Tym ciekawsze są wypowiedzi samych anglikańskich autorytetów. Biskup Jeremy Taylor: „Dzień Pański nie wszedł na miejsce szabatu… był jedynie instytucją kościelną. Nie wprowadzono go mocą czwartego przykazania, bo przez niemal trzysta lat zachowywano ten dzień, który był w przykazaniu"¹¹. Sir William Domville: „Żaden pisarz kościelny pierwszych trzech stuleci nie przypisał początku święcenia niedzieli ani Chrystusowi, ani Jego apostołom"¹². Anglikański Manual of Christian Doctrine pyta wprost¹³: „Czy jest w Nowym Testamencie jakiś nakaz zmiany dnia cotygodniowego odpoczynku z soboty na niedzielę? Żadnego". A katechizm episkopalny konkluduje: skoro „nie znajdujemy w Piśmie żadnego polecenia tej zmiany, możemy wnosić, że dokonano jej autorytetem Kościoła"¹⁴. Dziekan F. W. Farrar dopowiada historyczne minimum: „Kościół chrześcijański nie dokonał żadnego formalnego, lecz stopniowego i niemal nieświadomego przeniesienia jednego dnia na drugi"¹⁵. Anglikanizm żyje więc w praktyce modelem augsburskim (instytucja kościelna), choć jego pobożność ludowa, za purytanami, mówi językiem Westminster („Sunday Sabbath").

Baptyści: zasada Pisma doprowadzona do ściany

Wyznania baptystyczne zaostrzają napięcie do granic, bo ich eklezjologia odrzuca autorytet tradycji najmocniej. „Wierzymy, że prawo Boże jest wiecznym i niezmiennym prawidłem Jego moralnych rządów" (Baptist Church Manual, art. 12)¹⁶, a przecież niedzieli to prawo nie zna. Klasyczne jest świadectwo Edwarda Hiscoxa, autora The Baptist Manual, z referatu wygłoszonego przed konferencją pastorów w Nowym Jorku 13 listopada 1893 r.: „Powie się zaraz, i to z pewnym triumfem, że szabat został przeniesiony z siódmego na pierwszy dzień tygodnia… Pytam: gdzie można znaleźć zapis takiej transakcji? Nie w Nowym Testamencie, absolutnie nie. Nie ma żadnego biblijnego świadectwa zmiany instytucji szabatu z siódmego dnia na pierwszy". I dalej: „Jaka szkoda, że [niedziela] przychodzi napiętnowana znamieniem pogaństwa i ochrzczona imieniem boga słońca, następnie adoptowana i uświęcona przez papieskie odstępstwo i przekazana w spadku protestantyzmowi jako święte dziedzictwo"¹⁷. Co znamienne, oficjalny materiał Południowej Konwencji Baptystów (1937) uczył zarazem, że szabat „został ustanowiony pierwotnie (na długo przed Mojżeszem)… jako instytucja dla całej ludzkości"¹⁸. Przesłanki sabatariańskie i praktyka niedzielna współistnieją tu bez żadnego ogniwa pośredniego.

Bilans porównawczy

Zestawienie ksiąg wyznaniowych ujawnia strukturalny dysonans. Augsburg mówi: przykazanie zniesione, niedziela ludzka i niewiążąca sumienia. Westminster mówi: przykazanie wieczne i moralne, niedziela jest jego nową formą. Anglikanie i baptyści w konfesjach milczą, a ich teologowie przyznają, że tekstu biblijnego brak. Te stanowiska nie mogą być prawdziwe równocześnie, a każde z osobna płaci swoją cenę wobec sola Scriptura: luterańskie czyni dzień święty rzeczą dowolną, westminsterskie opiera zmianę dnia na tradycji, którą gdzie indziej odrzuca, anglikańsko-baptystyczna praktyka wisi na zwyczaju. Wspólny mianownik jest tylko jeden i wypowiedziano go po obu stronach sporu: w Piśmie nie ma przeniesienia świętości z soboty na niedzielę. Protestant, który chce być konsekwentny wobec własnej zasady formalnej, stoi więc przed wyborem, który trafnie opisali i Hiscox, i, z przeciwnej strony, polemiści katoliccy: albo autorytet tradycji, albo powrót do dnia, „który pobłogosławił Bóg i poświęcił" (Rdz 2,3). Księgi wyznaniowe protestantyzmu, czytane razem, są mimowolnym świadkiem na rzecz szabatu.

Bibliografia

• Samuele Bacchiocchi, The Sabbath Under Crossfire, rozdz. 2 (Luter i Duży Katechizm, tekst Konfesji Augsburskiej wg Concordia 1957, Synod w Dordrechcie 1619, Westminster XXI,7 wg Schaffa).
• Alberto R. Timm, w: Ekkehardt Mueller i Eike Mueller (red.), The Sabbath in the New Testament and in Theology (Konfesja Augsburska XXVII,58–60 wg Concordia, wyd. 2, 2006).
• John Nevins Andrews, History of the Sabbath and First Day of the Week, wyd. 1873 (Kalwin o „snach fałszywych proroków", s. 436–437; przypisanie zdania o autorytecie Kościoła Konfesji Szwajcarskiej, s. 434).
• Kenneth A. Strand (red.), The Sabbath in Scripture and History, rozdz. 11 (Kalwin, Institutio 2.8.34; Luter o wolności dnia).
• Kwame Adu Poku, Catholics and Protestants' Confessions on the Sabbath Day, sekcje: Lutheran, Presbyterian, Church of England, Episcopal, Baptist (Westminster XIX,5, Hiscox, Taylor, Domville, Farrar i in.). Antologia cytatów: aparat bywa w niej niepełny albo wewnętrznie sprzeczny, więc każdy cytat stąd wymaga potwierdzenia u drugiego świadka.