Trzy niedziele, nie jedna. Wewnętrzny spór obrońców niedzieli i najsłabszy punkt każdego stanowiska

Polski czytelnik widzi ten spór jako układ dwustronny: my kontra oni, sobota kontra niedziela. Tymczasem po stronie niedzieli stoją co najmniej trzy stanowiska, które wykluczają się nawzajem, a najostrzejsze zarzuty pod adresem każdego z nich formułują nie sabatarianie, lecz pozostali obrońcy niedzieli. Kto zna tylko własną odpowiedź, nie wie, że druga strona toczy wewnętrzną wojnę o to samo pytanie, które my zadajemy jej z zewnątrz.

Materiał do tego przeglądu daje przede wszystkim tom From Sabbath to Lord's Day pod redakcją D. A. Carsona (Zondervan 1982) — najpoważniejsza akademicka praca argumentująca przeciwko trwałości szabatu. To głos strony przeciwnej i tak go tu traktujemy: nie jako poparcie naszej tezy, lecz jako świadectwo tego, jak sami obrońcy niedzieli oceniają swoje szeregi. Tom ma siedmiu autorów, więc przy każdym zdaniu podajemy, kto je napisał.

Stanowisko pierwsze: niedziela jako chrześcijański szabat

Model najbardziej znany polskiemu protestantowi. Czwarte przykazanie obowiązuje w pełnej mocy, zmienił się tylko dzień. Westminsterskie Wyznanie Wiary mówi to wprost: dzień „został zmieniony na pierwszy dzień tygodnia, który w Piśmie nazywa się dniem Pańskim i ma trwać do końca świata jako chrześcijański szabat" (XXI,7)¹. Dyrektorium tego samego Zgromadzenia przekłada zasadę na praktykę: „cały dzień ma być obchodzony jako święty Panu, publicznie i prywatnie, jako chrześcijański szabat" (Directory for Public Worship)². Stanowiska bronią dziś Lord's Day Observance Society, Lord's Day Alliance oraz Roger T. Beckwith i Wilfrid Stott w This Is the Day. Struktura argumentu jest prosta: przykazanie dzieli się na trwałą zasadę moralną, czyli jeden dzień z siedmiu, i zniesioną ceremonię, czyli wskazanie akurat dnia siódmego.

Najsłabszy punkt tego stanowiska pokazują nie sabatarianie, tylko historyk z tego samego obozu. Richard Bauckham, broniąc niedzieli, przechodzi przez patrystykę i konkluduje: „mimo ustawodawstwa konstantyńskiego jest jasne, że prawdziwy sabatarianizm był rozwojem średniowiecznym, nie patrystycznym"³. Wcześniej odnotowuje, że praktyka niedzielnego odpoczynku rodzi się dopiero między II a IV wiekiem, a „nawet w czwartym wieku odpoczynek niedzielny nie był jeszcze uzasadniany w pełni sabatariańską teorią"⁴. Purytański „chrześcijański szabat" ma metrykę jeszcze późniejszą: uruchomiło go dzieło Nicholasa Bownde'a The Doctrine of the Sabbath, wygłoszone jako kazania w 1586 r. i wydane w 1595⁵.

Zdanie Bauckhama nie zostało w tomie bez echa. Andrew Lincoln przywołuje je w rozdziale końcowym właśnie po to, by odciąć się od sabatarianizmu niedzielnego⁶. Jeden autor obala drugie stanowisko własnego obozu, a redaktor drukuje obu.

Stanowisko drugie: niedziela jako dzień kultu, nie odpoczynku

To pozycja samego tomu i dziś dominująca w akademii ewangelikalnej. Nowy Testament nie zna przeniesienia: „nie przekonuje nas, że Nowy Testament jednoznacznie rozwija »teologię transferu«, wedle której szabat przechodzi z dnia siódmego na pierwszy dzień tygodnia" — pisze Carson we wstępie i dodaje, że nie przekonuje go również teza, jakoby Stary Testament przedstawiał zachowywanie szabatu jako normę od stworzenia, ani podział prawa na moralne, cywilne i ceremonialne, który wobec autorów Nowego Testamentu jest anachronizmem⁷. Wniosek praktyczny stawia Lincoln: „dosłowny dzień odpoczynku szabatowego został zniesiony i nie został przeniesiony na niedzielę", a odpoczynek chrześcijanina „może przypaść na dowolny dzień lub przedłużoną część dnia, także na niedzielę, ale nie ma biblijnego ani przekonującego teologicznego powodu, dla którego musiałaby to być niedziela"⁸.

Słabość tej konstrukcji ujawnia się w miejscu, w którym trzeba wyjaśnić, dlaczego akurat niedziela. Jeśli dzień odpoczynku jest dowolny, a przykazanie nie obowiązuje, to niedzielne zgromadzenie pozostaje zwyczajem kościelnym — czyli lądujemy dokładnie tam, gdzie Konfesja Augsburska i gdzie argumentacja katolicka o autorytecie Kościoła, którą protestantyzm odrzuca. Trudność widzi w tomie Max Turner, gdy analizuje logikę transferu: „nie jest całkiem oczywiste, dlaczego dzień zmartwychwstania miałby przyciągnąć do siebie kult przypisany przez czwarte przykazanie dniowi siódmemu"⁹. Zdanie wymierzone w sabatarian niedzielnych rykoszetem trafia we własne stanowisko: skoro nie ma powodu, by dzień zmartwychwstania przejął cokolwiek z czwartego przykazania, to nie ma też powodu, by przejął pierwszeństwo w kulcie.

Druga trudność jest systemowa. Z Dekalogu wypada jedno przykazanie, choć żaden tekst Nowego Testamentu tego nie ogłasza. Carson rozwiązuje to, odrzucając sam podział prawa jako anachroniczny — ale rozwiązanie jest kosztowne, bo usuwa kryterium dla całego Dekalogu naraz. Jeśli kategorie „moralne" i „ceremonialne" są obce autorom Nowego Testamentu, to nie mamy narzędzia, którym odróżnimy trwałość zakazu kradzieży od nietrwałości przepisu o pokarmach — a nikt z tej szkoły nie wyciąga wniosku, że dziewiąte przykazanie też przestało obowiązywać.

Trzecia trudność jest praktyczna i sam Lincoln ją odnotowuje. Bez przykazania znika podstawa do domagania się dnia wolnego dla ludzi, którzy nie mają siły negocjować. Zostaje humanitarna sugestia, a sugestia przegrywa z grafikiem.

Stanowisko trzecie: niedziela jako wypełnienie i przedłużenie szabatu

Wersja katolicka i prawosławna, wyłożona w liście Dies Domini Jana Pawła II (1998). Nie jest to zwykły transfer: „bardziej niż »zastąpieniem« szabatu niedziela jest jego wypełnieniem i w pewnym sensie jego przedłużeniem oraz pełnym wyrazem" (DD 59). Rzecz osadzona jest przy tym mocno w Dekalogu, bo przykazanie szabatu „nie zostało umieszczone w kontekście ściśle kultowych przepisów, lecz w Dekalogu, w »dziesięciu słowach«, które są filarami życia moralnego wypisanymi w ludzkim sercu" (DD 13)¹⁰.

Ocena tego zwrotu bywa dwutorowa i warto oddać obie połowy¹¹: refleksje papieża nad teologicznym znaczeniem szabatu nazywa wnikliwymi i takimi, które „powinny zachwycić sabatarian", a samą konstrukcję niedzieli jako wypełnienia — „bardzo pomysłową, ale pozbawioną oparcia biblijnego i historycznego". Najsłabszy punkt leży w dwutorowości uzasadnienia: raz niedziela wspiera się na autorytecie Kościoła, raz na przykazaniu Dekalogu, a te dwie podpory nie znoszą się nawzajem tylko dopóty, dopóki nie zapytać, która jest pierwsza. Od strony protestanckiej odrzuca to zresztą także Lincoln, nazywając stanowisko wschodnie i rzymskie „nieco zmodyfikowanym poglądem o przeniesieniu szabatu" i zaliczając je do teologii transferu, która „na rozmaite sposoby również nie oddaje sprawiedliwości" danym Nowego Testamentu¹².

Zarzut wobec nas, postawiony w najmocniejszej wersji

Uczciwość wymaga podania również tego, co strona przeciwna zarzuca nam. Lincoln pisze: „ci, którzy świętują sobotę, są wyraźnie najbardziej konsekwentnymi sabatarianami, ale nie oddają sprawiedliwości nowości sytuacji eschatologicznej, którą sprawiło działanie Boga w Chrystusie"¹³. Pierwsza połowa tego zdania jest przyznaniem, drugą trzeba potraktować poważnie: czy zachowywanie siódmego dnia nie cofa nas przed krzyż?

Odpowiedź daje List do Hebrajczyków, na którym Lincoln buduje swój rozdział. Sabbatismos z Hbr 4,9 stoi w konstrukcji „już i jeszcze nie": odpoczynek jest realnie dany w Chrystusie i zarazem pozostaje przed ludem Bożym jako obietnica. Cotygodniowy dzień nie jest w tym układzie zaległością Starego Przymierza, lecz znakiem, który tę obietnicę co siedem dni ogłasza — dokładnie tak, jak Wieczerza Pańska ogłasza śmierć Pana, „aż przyjdzie" (1 Kor 11,26), nie unieważniając jej przez powtarzanie. Nowość sytuacji eschatologicznej zmienia to, czym szabat jest dla wierzącego: przestaje być dniem zasługiwania, a staje się cotygodniowym zaprzestaniem zasługiwania.

Konkluzja

Trzy stanowiska niedzielne nie są trzema wariantami jednej odpowiedzi. Są trzema różnymi odpowiedziami, z których każda unieważnia pozostałe: sabatarianizm niedzielny opiera się na przykazaniu, które według Carsona i Lincolna zostało zniesione; stanowisko Carsona zostawia niedzielę bez przykazania, czyli przy autorytecie Kościoła, co odrzuca protestancka zasada sola Scriptura; katolickie wypełnienie łączy oba uzasadnienia, przez co dziedziczy słabości obu.

Wspólny mianownik jest jednak ważniejszy niż różnice. Żadne z trzech stanowisk nie wskazuje tekstu, w którym Bóg zmienia dzień — bo takiego tekstu nie ma i przyznają to wszyscy trzej. Spór nie toczy się więc o dowód biblijny, lecz o to, co zrobić z jego brakiem: nadrobić go zasadą proporcji, autorytetem Kościoła albo uznaniem, że przykazanie wygasło. Czwarta możliwość — że skoro nie ma tekstu o zmianie, to dzień pozostał ten sam — jest jedyną, która nie wymaga niczego nadrabiać.

Bibliografia

• D. A. Carson (red.), From Sabbath to Lord's Day: A Biblical, Historical and Theological Investigation (Zondervan 1982) — ⚠ źródło polemiczne, stanowisko przeciwne trwałości szabatu; wykorzystane rozdziały: rozdz. 1 (D. A. Carson, Introduction, s. 16), rozdz. 5 (M. Max B. Turner, The Sabbath, Sunday, and the Law in Luke/Acts, s. 134–136), rozdz. 9 (R. J. Bauckham, Sabbath and Sunday in the Post-Apostolic Church, s. 252, 287), rozdz. 11 (R. J. Bauckham, Sabbath and Sunday in the Protestant Tradition, s. 323), rozdz. 12 (A. T. Lincoln, From Sabbath to Lord's Day: A Biblical and Theological Perspective, s. 386, 401, 404).
• Samuele Bacchiocchi, The Sabbath Under Crossfire (rozdz. 1: Pope John Paul II and the Sabbath — analiza Dies Domini, cytaty DD 13 i DD 59 oraz ocena „ingenious, but it lacks biblical and historical support", s. 14–19).
• Ekkehardt Mueller, Eike Mueller (red.), The Sabbath in the New Testament and in Theology (tekst Westminsterskiego Wyznania Wiary XXI,7).
• Zob. też w tej serii: zaawansowane/36 (purytański sabatarianizm niedzielny i droga od Cranmera do Bownde'a), zaawansowane/43 (protestanckie księgi wyznaniowe), zaawansowane/44 (Dies Domini), zaawansowane/17 (katapausis i sabbatismos w Hbr 3–4).