Co Ojcowie Kościoła mówili o szabacie i niedzieli?

„Przecież już Ojcowie Kościoła święcili niedzielę, to chyba zamyka sprawę?" Ten argument słyszy niemal każdy, kto pyta o szabat. I rzeczywiście: w pismach z II wieku niedziela się pojawia. Ale gdy przeczytamy te teksty uważnie, nie pojedyncze zdania wyrwane z kontekstu, lecz całe fragmenty, wyłania się z nich obraz o wiele ciekawszy i o wiele mniej jednoznaczny, niż się zwykle sądzi.

Trzej świadkowie z II wieku

Najwcześniejsze wzmianki o niedzieli pochodzą od trzech autorów: Ignacego z Antiochii, autora tzw. Listu Barnaby i Justyna Męczennika. Uderza w nich rzecz znamienna: wszyscy trzej piszą w atmosferze ostrego konfliktu z judaizmem, po krwawych powstaniach żydowskich i karnych edyktach cesarskich. To nie jest spokojna refleksja biblijna. To teksty pisane w ogniu sporu, w którym wszystko, co „żydowskie", stawało się podejrzane¹.

Ignacy z Antiochii, mniej, niż się wydaje

Około roku 110–115 Ignacy, biskup Antiochii, napisał w liście do chrześcijan w Magnezji, że starotestamentowi prorocy „doszli do nowej nadziei, już nie szabatyzując, lecz żyjąc według życia Pańskiego" (Magnesians 9,1). To zdanie bywa cytowane jako najstarszy dowód, że chrześcijanie porzucili sobotę dla niedzieli.

Tyle że w tekście wcale nie ma słowa „dzień". W najstarszym greckim rękopisie stoi „życie Pańskie", nie „dzień Pański", słowo „dzień" trzeba by dopisać. A co ważniejsze, Ignacy nie mówi tu o chrześcijanach, lecz o prorokach Starego Testamentu. Rzecz w tym, że to nie pierwsi chrześcijanie są opisani jako „już nie szabatyzujący", lecz prorocy: „Z pewnością Ignacy wiedział, że prorocy Starego Testamentu zachowywali siódmy dzień tygodnia, nie pierwszy!"². Izajasz i Jeremiasz święcili przecież sobotę. Ignacemu nie chodziło więc o zamianę dni, ale o sposób życia: o porzucenie formalistycznego „szabatyzowania" na rzecz życia przemienionego przez Chrystusa.

Jak rozumiał to zdanie czytelnik z IV wieku, pokazuje rozszerzona wersja tego listu — nie jest ona dziełem Ignacego, lecz anonimowego interpolatora żyjącego dwa stulecia później. Otóż ten czytelnik nie widział w Ignacym konfliktu dwóch dni: dopisał zalecenie, by „każdy z was zachowywał szabat w sposób duchowy", radując się rozważaniem Bożego prawa i podziwianiem dzieła stworzenia, a nie bezczynnością, i zaraz potem zachęcał do świętowania dnia Pańskiego³. Rozszerzenie nie jest więc dowodem na to, co Ignacy miał na myśli — jest świadectwem, jak go czytano. To rozróżnienie obowiązuje nas tak samo, jak wymagamy go od strony przeciwnej. Sam fakt, że Ignacy tak usilnie przestrzega przed „życiem po żydowsku", świadczy zresztą, że wielu chrześcijan w Azji Mniejszej nadal trzymało się szabatu⁴. Nikt nie ostrzega przed czymś, czego nikt nie robi.

List Barnaby, niechęć zamiast teologii

Około roku 130–138 anonimowy autor z Aleksandrii, zwany Barnabą, napisał list przesiąknięty wrogością wobec judaizmu. W rozdziale 15 dowodzi, że obecne szabaty nie są Bogu miłe, a prawdziwy szabat to dopiero przyszły odpoczynek po powrocie Chrystusa. I dodaje: „spędzamy z radością dzień ósmy", bo jest on początkiem nowego świata, „na który także (en hē kai) Jezus powstał z martwych".

Zauważmy dwie rzeczy. Po pierwsze, zmartwychwstanie pojawia się tu jako uzasadnienie dodatkowe; na pierwszym miejscu stoi spekulacja o „ósmym dniu" jako symbolu przyszłego świata. Po drugie, Barnaba musi sięgać po karkołomną alegorię, żeby „unieważnić" szabat, a to jest mimowolnym przyznaniem, że szabat wciąż silnie oddziaływał na wspólnotę chrześcijańską w Aleksandrii⁵. Nie ma tu ani słowa o nakazie apostolskim, o przykazaniu, o nabożeństwie. Jest niechęć do Żydów i pomysłowa egzegeza. To bardzo kruchy fundament pod nowy święty dzień.

Justyn Męczennik, pierwszy opis niedzieli

Dopiero około roku 150, w Rzymie, Justyn Męczennik daje pierwszy wyraźny opis chrześcijańskiego zgromadzenia niedzielnego. W apologii skierowanej do cesarza pisze: „w dniu zwanym dniem Słońca odbywamy wspólne zgromadzenie" (Apologia I 67). Jakie podaje powody? Pierwszy: tego dnia Bóg rozpoczął stwarzanie świata. Drugi (dopiero drugi!): tego dnia zmartwychwstał Chrystus.

Justyn pisał w Rzymie, gdzie niechęć do Żydów po powstaniu Bar Kochby była szczególnie silna, a kult dnia Słońca, powszechny. W rozmowie z Żydem Tryfonem ten sam Justyn posuwa się do twierdzenia, że szabat został dany Żydom jako znak wyróżniający ich ku karze. A jednak nawet on przyznaje w Dialogu z Tryfonem (rozdz. 47), że istnieją chrześcijanie zachowujący szabat, i że ci, którzy nie zmuszają do tego innych, będą zbawieni. W połowie II wieku chrześcijanie święcący sobotę byli więc wciąż na tyle liczni, że trzeba było zajmować wobec nich stanowisko⁶.

Druga strona medalu: sobota nie zniknęła

Tu dochodzimy do tego, o czym popularne wersje tej historii zwykle milczą. Sobota nie zgasła w II wieku. Świadectwa jej dalszego święcenia ciągną się przez stulecia:

• Synod w Laodycei (ok. 360 r.) musiał uchwalić kanon 29: „chrześcijanie nie mogą judaizować, odpoczywając w szabat, lecz mają w tym dniu pracować", pod groźbą klątwy. Nikt nie wydaje takich zakazów, jeśli nikt soboty nie święci. Ten sam synod nakazał zarazem czytać w sobotę Ewangelie, dzień wciąż był wyróżniony⁷.
• Historyk Sokrates Scholastyk (ok. 440 r.) zapisał: „prawie wszystkie kościoły na świecie celebrują święte misteria w szabat każdego tygodnia, ale chrześcijanie Aleksandrii i Rzymu, z powodu jakiejś dawnej tradycji, zaprzestali tego". Podobnie pisze Sozomen o Konstantynopolu. Jeszcze w V wieku sobota była dniem nabożeństw niemal wszędzie, poza Rzymem i Aleksandrią⁸.
• Na Wschodzie przez wieki święcono oba dni: sobotę i niedzielę obok siebie, co poświadczają Konstytucje Apostolskie⁹.

To właśnie Rzym wprowadził przy tym praktykę, która szabat dobijała skuteczniej niż argumenty: cotygodniowy post sobotni¹⁰. Sobota stała się dniem smutku i pustego żołądka, a niedziela dniem radości. Wschód tego postu nigdy nie przyjął i ostro go krytykował.

Co z tego wynika?

Po pierwsze: Ojcowie Kościoła nie przekazują żadnego nakazu Chrystusa ani apostołów o zmianie dnia. Ich uzasadnienia niedzieli to alegorie „ósmego dnia", symbolika pierwszego dnia stworzenia i, początkowo na drugim miejscu, zmartwychwstanie. Po drugie: najwcześniejsze głosy za niedzielą rozbrzmiewają dokładnie tam i wtedy, gdzie antyżydowskie nastroje były najsilniejsze, w Rzymie i Aleksandrii II wieku. Po trzecie: te same źródła patrystyczne mimochodem poświadczają, że ogromna część chrześcijan jeszcze przez stulecia święciła sobotę.

Ojcowie Kościoła są więc cennymi świadkami, ale tego, jak zmiana przebiegała, a nie tego, że nakazał ją Bóg. Pokazują proces ludzki, stopniowy i polemiczny, nie zaś biblijne rozporządzenie. Kto powołuje się na nich przeciw szabatowi, powinien przeczytać ich do końca: razem ze świadectwami o sobocie, której tak długo nie dało się wykorzenić.

Bibliografia

• Samuele Bacchiocchi, From Sabbath to Sunday
• Kenneth A. Strand, The Early Christian Sabbath
• John Nevins Andrews, History of the Sabbath and First Day of the Week