„Już nie zachowując szabatu"? Ignacy Antiocheński, Magnesians 9,1, analiza tekstu i kontekstu

Obok Didache 14,1 żaden tekst patrystyczny nie jest częściej cytowany na dowód wczesnej zamiany szabatu na niedzielę niż zdanie Ignacego Antiocheńskiego o tych, którzy żyją „już nie zachowując szabatu, lecz według dnia Pańskiego". Pisane około 110–117 r., byłoby to świadectwo sensacyjnie wczesne. Tyle że w jedynym zachowanym greckim rękopisie nie ma tam słowa „dzień", jest słowo „życie". A podmiotem zdania nie są wcale chrześcijanie z Magnezji, lecz... prorocy Starego Testamentu.

Ignacy i klimat antyjudaistyczny jego listów

Według Ireneusza Ignacy był biskupem Antiochii za czasów Trajana (98–117) i w drodze na męczeńską śmierć w Rzymie napisał siedem listów do kościołów Azji Mniejszej. Zwalcza w nich m.in. tendencje judaizujące, silne w regionie sąsiadującym z Palestyną. W liście do Magnezjan pisze: „Jeśli bowiem nadal żyjemy według judaizmu (kata Ioudaismon zōmen), wyznajemy, że nie otrzymaliśmy łaski. Przecież najbardziej Boży prorocy żyli według Jezusa Chrystusa" (Magnesians 8,1–2). Dalej ostrzega: „Niedorzecznością jest mówić o Jezusie Chrystusie i żyć po żydowsku. Chrześcijaństwo bowiem nie uwierzyło w judaizm, lecz judaizm w chrześcijaństwo" (10,3); podobnie w liście do Filadelfian 6,1. Takie ponawiane napomnienia zakładają, że w kościołach Azji „silne było ciążenie ku praktykom żydowskim", a w tym klimacie „trudno sobie wyobrazić, by radykalne zerwanie z zachowywaniem szabatu już się dokonało"¹.

Problem tekstualny: „dzień" czy „życie"?

Sporne zdanie (Magnesians 9,1) w standardowych wydaniach brzmi: ei oun hoi en palaiois pragmasin anastraphentes eis kainotēta elpidos ēlthon, mēketi sabbatizontes alla kata kyriakēn zōntes..., „Jeśli więc ci, którzy żyli w dawnych porządkach, doszli do nowości nadziei, już nie sabbatyzując (mēketi sabbatizontes, μηκέτι σαββατίζοντες), lecz żyjąc według Pańskiego (kata kyriakēn, κατὰ κυριακήν)..., w którym i nasze życie wzeszło przez Niego i przez Jego śmierć...". Oba kluczowe wyrazy, czasownik sabbatizō i przymiotnik kyriakos, pojawiają się u Ignacego tylko w tym jednym miejscu, nie mamy więc wewnętrznych paraleli, które rozstrzygałyby ich sens.

Po kata kyriakēn („według Pańskiej/Pańskiego") tłumacze zwyczajowo dopowiadają hēmeran, „dzień". Tymczasem jedyny zachowany grecki rękopis recenzji średniej, Codex Mediceus Laurentianus (G), uważany za przodka pozostałych greckich odpisów i przekładów łacińskich, ma w tym miejscu wyraźnie kata kyriakēn zōēn zōntes, „żyjąc według Pańskiego życia". To współcześni wydawcy usunęli rzeczownik zōē z tekstu, a tłumacze wstawili w jego miejsce „dzień"². Fritz Guy po kolacjonowaniu dostępnych rękopisów Ignacego doszedł do wniosku, że lekcja dłuższa kata kyriakēn zōēn jest najprawdopodobniej oryginalna, a świadectwo za samym kata kyriakēn, bardzo słabe³. Nie jest to kwestia opinii: Guy opublikował fotograficzną reprodukcję tego miejsca rękopisu, a Strand, opisując tę tablicę, stwierdza po prostu, że „tekst czyta wyraźnie: kata kyriakēn zōēn zōntes"⁴. Dochodzi argument gramatyczny⁵: aby czytać tu „dzień", trzeba by albo wstawić rzeczownik, albo założyć domyślny biernik, a „w siedmiu listach nie pojawia się ani jedna taka konstrukcja". Również kontekst przemawia za „życiem": Ignacy buduje serię paralelnych wyrażeń z kata, żyć „według judaizmu" (8,1), „według Jezusa Chrystusa" (8,2), „według chrześcijaństwa" (kata Christianismon zēn, 10,1). Człon 9,1 wpisuje się w ten ciąg jako kontrast stylów życia, nie kalendarzy.

O kim mówi Ignacy: prorocy, nie Magnezjanie

Jeszcze ważniejsze jest pytanie o podmiot. „Ci, którzy żyli w dawnych porządkach", to, jak wynika wprost z 8,2 i 9,2, starotestamentowi prorocy, „najbardziej Boży prorocy", którzy „żyli według Jezusa Chrystusa" i których On, przyszedłszy, „wskrzesił z martwych". Kenneth A. Strand ujmuje rzecz zwięźle: „Niezależnie od tego, co «dzień Pański» mógł znaczyć w Magnezji czy w Antiochii, i niezależnie od tego, czy Ignacy zamierzył biernik wewnętrzny, kontekst pokazuje, że to nie pierwsi chrześcijanie są przedstawieni jako «już nie sabbatyzujący», lecz prorocy Starego Testamentu... Ignacy z pewnością wiedział, że prorocy zachowywali siódmy dzień tygodnia, a nie pierwszy! Kontrast dotyczy więc nie dni jako takich, lecz sposobów życia"⁶. Richard B. Lewis wyciąga z tego konsekwencję: skoro to święcący szabat prorocy są opisani jako „już nie sabbatyzujący", to sabbatizein musi oznaczać judaizowanie, „praktykę, której można było uniknąć, nawet zachowując szabat. ... Interpretowanie zaś dalszych słów tak, by prorocy Starego Testamentu święcili niedzielę, jest oczywiście równie absurdalne"⁷.

Jak daleko sięga w tym miejscu ręka tłumacza, widać po zestawieniu sześciu angielskich przekładów jednego zdania⁸. Roberts i Donaldson: „już nie zachowując szabatów, lecz kształtując swoje życie według dnia Pańskiego"; Lake: „już nie żyjąc dla szabatu, lecz dla dnia Pańskiego"; Kleist: „już nie zachowują szabatu, lecz regulują swój kalendarz według dnia Pańskiego"; Goodspeed: „już nie zachowując szabatu, lecz obchodząc dzień Pański"; Richardson: „przestali zachowywać szabat i żyli według dnia Pańskiego"; Grant: „już nie zachowując szabatu, lecz żyjąc zgodnie z Pańskim [dniem]". Jeden z nich, Grant, przynajmniej zaznacza nawiasem, że słowo „dzień" dopowiada. Pozostali podają je jako tekst. Guy nazywa to wprost skutkiem „teologicznego nastawienia tłumacza"⁹.

Co znaczy „sabbatyzować"?

Czasownik sabbatizontes nie piętnuje zatem samego szabatu, lecz określony, „żydowski" sposób jego przeżywania, formalizm i bezczynność bez odniesienia do Chrystusa. Być może Ignacy miał przed oczami teksty takie jak Iz 1,13–17 (sąd nad rytualnym świętowaniem bez sprawiedliwości) czy Iz 58,13–14 (wezwanie do właściwego święcenia), prorocy „żyli według Jezusa Chrystusa" właśnie dlatego, że ich szabat nie był pustym rytuałem¹⁰. Dochodzi zastrzeżenie, którego nie należy pomijać: jeśli Ignacy rzeczywiście miał na myśli Izajasza, to znaczy, że przyjmował jedność tej księgi, co nie jest w dzisiejszej biblistyce oczywistością¹¹. Tak właśnie zrozumiał to miejsce interpolator z IV wieku, autor dłuższej recenzji listu: „Nie zachowujmy więc szabatu na sposób żydowski, ciesząc się dniami bezczynności... Ale niech każdy z was zachowuje szabat w sposób duchowy, radując się rozmyślaniem nad Prawem, podziwiając dzieło Boże, nie spożywając potraw przygotowanych dzień wcześniej, nie pijąc letnich napojów, nie chodząc wyznaczoną przestrzenią... A po świętowaniu szabatu niech każdy przyjaciel Chrystusa obchodzi dzień Pański" (Pseudo-Ignacy, Do Magnezjan 9, recenzja długa)¹². Czwartowieczny redaktor, sam już zwolennik niedzieli, czytał więc Ignacego jako krytykę sposobu święcenia szabatu, nie jego istnienia; co znamienne, każe szabat zachowywać nadal, obok niedzieli. Ta długa, interpolowana recenzja jest klasycznym przykładem przerabiania źródeł w sporze o dzień (szerzej w artykule Fałszywe teksty o szabacie).

Przegląd interpretacji i bilans

Najmocniejszą wersję stanowiska przeciwnego formułuje Wilfrid Stott: przeciw odczytaniu wielkanocnemu przemawia właśnie ten fragment Ignacego, bo „sabbatyzować musi znaczyć zachowywać cotygodniowy szabat wraz z innymi ceremoniami żydowskimi, a przeciwstawia się temu «dzień Pański», z pewnością również cotygodniowy"¹³. Strand odpowiada dwoma argumentami: rzecz dzieje się na obszarze kwartodecymańskim, a w tekście nie stoi hēmeran, lecz zōēn. Jeszcze ciekawszy jest Richard Bauckham, który przyznaje, że Ignacemu nie chodziło o przeciwstawienie dni jako takich, lecz sposobów życia, a mimo to utrzymuje, że szabat jest w tym zdaniu obecny jako wyróżnik judaizmu¹⁴. To ustępstwo połowiczne, ale warto je znać, bo pokazuje, gdzie naprawdę przebiega spór: nie o gramatykę, lecz o to, jak wiele wolno z niej wyprowadzić.

Stan badań można uporządkować następująco. (1) Interpretacja tradycyjna (m.in. Lightfoot, Rordorf): Ignacy przeciwstawia szabat niedzieli, wymaga ona jednak koniektury „dzień" wbrew rękopisowi i czyni z proroków ST świętujących niedzielę. (2) Interpretacja Wielkanocna (Dugmore): kyriakē to Niedziela Wielkanocna, mało prawdopodobna w prowincji Azji, która do końca II wieku była kwartodecymańska¹⁵. (3) Interpretacja „życia według Pana" (Guy, Lewis, Strand, Bacchiocchi, Stefanovic): zgodna z rękopisem i kontekstem, kontrast judaizmu i nowości życia w Chrystusie. Bacchiocchi, choć sam ostrożnie dopuszcza, że antyjudaistyczna retoryka Ignacego mogła z czasem sprzyjać szukaniu także innego dnia kultu, stwierdza: „tekst Magnesians 9,1 odnosi się do «życia Pańskiego», a nie do «dnia Pańskiego»"¹⁶.

Paradoksalnie więc list, który miał być głównym świadkiem wczesnej niedzieli, świadczy o czymś przeciwnym. Gdyby chrześcijanie Azji około 110 r. nie zachowywali już szabatu, napomnienia przeciw „sabbatyzowaniu" i „życiu po żydowsku" byłyby bezprzedmiotowe. Konkluzja brzmi: „Jeśli z Ignacjańskiej wzmianki o «sabbatyzowaniu» płynie jakikolwiek wniosek, to ten, że chrześcijanie w tym czasie wciąż zachowywali szabat"¹⁷. Spór, który Ignacy toczy, dotyczy ducha, w jakim się go święci, i to jest spór, który Izajasz i Jezus znali na długo przed Magnezją.

Na koniec uczciwa uwaga o warsztacie. Naszej biblioteki nie tworzy ani grecki oryginał listu, ani polski przekład Ignacego: wszystkie brzmienia podane wyżej są tłumaczeniem z angielskich wersji cytowanych przez Bacchiocchiego, Stranda i Stefanovica, a więc przekładem z przekładu. Przy tekście, którego cały ciężar spoczywa na jednym rzeczowniku, ma to znaczenie i lepiej powiedzieć to wprost, niż udawać bezpośredni dostęp do rękopisu.

Bibliografia

• Samuele Bacchiocchi, From Sabbath to Sunday (rozdz. 7: Anti-Judaism in the Fathers and the Origin of Sunday, s. 213–217).
• Ekkehardt Mueller, Eike Mueller (red.), The Sabbath in the New Testament and in Theology (rozdz. 16: Ranko Stefanovic, The Meaning of "The Lord's Day" in Revelation 1:10).
• Kenneth A. Strand (red.), The Sabbath in Scripture and History (appendix F: Kenneth A. Strand, The "Lord's Day" in the Second Century).
• John Nevins Andrews, History of the Sabbath and First Day of the Week (rozdz. 14, o wartości świadectw przypisywanych Ignacemu).