Szabat a teologia łaski, czy święcenie soboty to legalizm?

Żaden zarzut nie pada pod adresem sabatarian częściej niż ten: „Trzymacie się dnia, więc szukacie zbawienia w uczynkach. Jesteśmy zbawieni łaską, nie przestrzeganiem prawa". Paradoks polega na tym, że spośród wszystkich przykazań właśnie szabat najtrudniej pogodzić z uczynkowością, bo jego istotą jest zaprzestanie własnych dzieł. Dobrze zrozumiany, szabat nie jest rywalem sola gratia; jest jej cotygodniową liturgią.

Zarzut w najmocniejszej wersji

Teologia „nowego przymierza", od Dale'a Ratzlaffa po dawne kierownictwo Worldwide Church of God, stawia sprawę ostro. Joseph Tkach pisał: „Jesteśmy zbawieni na podstawie wiary, nie przestrzegania Prawa… Tamten pakiet praw stał się przestarzały, gdy umarł Chrystus"¹. Szabat, jako rzekomo serce starego przymierza, miałby należeć do porządku zasługi, który ustąpił porządkowi łaski; kto go zachowuje, ten, w najostrzejszej wersji zarzutu, „wypada z łaski" (por. Ga 5,4). Za tym stoi dziedzictwo Lutra, który w trosce o czystość ewangelii zwalczał „legalistyczny sabatarianizm", oraz dyspensacjonalne założenie, że Bóg w różnych epokach zbawiał na różnych zasadach: Abrahama z wiary, Izrael z uczynków, Kościół znów z wiary.

Odpowiedź trzeba zacząć od tego założenia: jest ono „całkowicie nieprawdziwe"², bo zbawienie nigdy nie dokonywało się przez przestrzeganie Prawa. Przymierze synajskie jest oprawione w łaskę: Bóg najpierw wyzwala („Ja jestem Pan, Bóg twój, który cię wyprowadził z ziemi egipskiej, z domu niewoli", Wj 20,2; „niosłem was na skrzydłach orlich", Wj 19,4), a dopiero potem zaprasza do posłuszeństwa jako odpowiedzi miłości. Lud „uwierzył Panu" (Wj 14,31), zanim usłyszał Dekalog. George E. Ladd, klasyk teologii NT, ujmuje to tak: Prawo zostało dodane „nie po to, by zbawiać ludzi od ich grzechów, lecz by ukazać im, czym jest grzech"³. Zmiana „pakietu praw" niczego więc nie rozwiązuje; Pytanie brzmi⁴: „Czy problem legalizmu rozwiązuje się przez wymianę pakietów praw?". Legalizm to postawa serca, a nie lista przykazań, i można legalistycznie święcić niedzielę, a ewangelicznie sobotę.

Warto przy tym zauważyć, że zarzut bywa dziś odwracany, i to przez autorów spoza kręgu sabatariańskiego. Andy Crouch pisze bez ogródek: „jakoś przekręciliśmy zwięzłą naganę, którą Jezus dał faryzeuszom, »szabat został ustanowiony dla człowieka, a nie człowiek dla szabatu« (Mk 2,27), z ostrzeżenia przed legalizmem w przyzwolenie na zaniedbanie"⁵. Zdanie Jezusa broniło dnia przed obwarowaniem go przepisami; użyto go jako argumentu, by dnia nie było wcale.

Odpoczynek przed pracą: łaska wpisana w rytm stworzenia

Najgłębsza odpowiedź na zarzut uczynkowości tkwi jednak w samej strukturze szabatu. Człowiek został stworzony szóstego dnia, a więc jego pierwszym pełnym dniem był dzień siódmy. Z tej chronologii płynie sedno⁶: „Choć swoje zadania otrzymali szóstego dnia, to dnia siódmego, swojego pierwszego pełnego dnia, odpoczywali cały dzień, zanim wykonali jakąkolwiek pracę. Odpoczywali w ukończonym dziele Boga. Cóż za lekcja łaski!". Szabat nie jest w Biblii zapłatą po tygodniu wysiłku, lecz darem przed nim: tydzień człowieka nie wspina się ku odpoczynkowi, lecz z odpoczynku wyrasta. To dokładna odwrotność logiki zasługi.

Najostrzej wypowiedział to teolog, którego trudno podejrzewać o sympatię do sabatarianizmu. Karl Barth pisze: „dzień odpoczynku Boga jest pierwszym dniem człowieka, człowiek odpoczywa, zanim zacznie pracować, a więc życie człowieka zaczyna się od ewangelii i łaski, nie od prawa, w wolności radosnego świętowania dnia siódmego, a nie w obowiązku pracy"⁷. Adam budzi się w dniu, w którym nie ma nic do zrobienia; pierwsze, czego doświadcza, jest darem, a nie zadaniem.

Ta sama logika obejmuje cały Dekalog, nie tylko czwarte przykazanie. P. C. Craigie, komentator Powtórzonego Prawa, pisze, że przykazania, i te na „nie", i te na „tak", były „reprezentatywne dla Bożej miłości, ponieważ ich nakazy prowadziły nie do ograniczenia życia, lecz do jego pełni. Domagały się odpowiedzi miłości nie dlatego, że posłuszeństwo miałoby jakoś gromadzić kredyt w oczach Boga, lecz dlatego, że łaska Boża, doświadczona już w wyzwoleniu z Egiptu i w Bożej inicjatywie przymierza, taką odpowiedź z człowieka wywoływała"⁸. Michael Morales, teolog reformowany, dochodzi do tego samego od strony świątyni: Dekalog i przybytek to „dwa dary ze szczytu Synaju" i są nierozdzielne, a przykazania trzeba rozumieć jako „podstawowe zasady życia w Bożej obecności", a nie warunki jej uzyskania⁹.

Potwierdza to hebrajska terminologia. Boży czyn siódmego dnia to šāḇat, suwerenne zaprzestanie (Rdz 2,2–3), nie regeneracja zmęczonego (Iz 40,28). Człowiekowi przykazano powstrzymać się od pracy, ale odpoczynek-nûaḥ nigdy nie jest przedmiotem rozkazu¹⁰: jest darem, który Bóg umożliwia, obejmującym także niewolnika, przybysza i bydlę (Pwt 5,14). A wersja przykazania z Pwt 5,15 dodaje motyw odkupienia: „pamiętaj, że byłeś niewolnikiem w ziemi egipskiej i wyprowadził cię stamtąd Pan". Szabat upamiętnia dwa dzieła, których człowiek nie współtworzył: stworzenie i wyzwolenie. Jego cotygodniowy rytm wpaja antropologię łaski, najpierw Bóg działa, potem człowiek odpowiada.

Hbr 4: sabbatismos, odpoczynek wiary

Tekstem, w którym Nowy Testament sam wykłada tę teologię, jest Hbr 3,7–4,13. Obok katapausis („odpocznienie", w LXX: ziemia obiecana, świątynia, odpoczynek szabatowy) autor Listu sięga po rzadkie słowo¹¹ sabbatismos (σαββατισμός, Hbr 4,9): „pozostaje sabbatismos dla ludu Bożego". Analiza wszystkich wystąpień terminu w literaturze niechrześcijańskiej i chrześcijańskiej u Plutarcha, Justyna, Epifaniusza i innych, prowadzi do wniosku, że poza alegoryzującym Orygenesem sabbatismos zawsze oznacza literalne zachowywanie szabatu¹². Werset następny wyjaśnia jego ewangeliczną logikę: „kto wszedł do odpocznienia jego, ten sam odpoczął od dzieł swoich, jak Bóg od swoich" (Hbr 4,10). Odpoczynek od własnych dzieł w liście, który nieustannie przeciwstawia wiarę niewierze (Hbr 3,19–4,2), oznacza rezygnację z samozbawienia: wejście do Bożego odpocznienia dokonuje się „przez wiarę", a nie przez wysiłek. Konkluzja brzmi¹³: „Każdy wierzący okazuje swoją wiarę i ufność w nadchodzący wiek, zachowując odpoczynek szabatu już tu i teraz". Cotygodniowy szabat jest więc w Hbr 4 nie reliktem uczynkowości, lecz przedsmakiem i znakiem odpoczynku łaski: tym, czym chleb i wino dla pamiątki krzyża, tym jest siódmy dzień dla odpocznienia w Bogu.

Dwa przekleństwa i jeden dzień

Najciekawszy nowy argument w tej sprawie prowadzi przez zestawienie dwóch przekleństw¹⁴. „Przekleństwo Prawa" to wyrażenie, które w całym Piśmie pada jeden jedyny raz (Ga 3,13). Obok niego stoi przekleństwo ziemi z Rdz 3,17–19: cierń, oset i pot na twarzy. Paweł wyprowadza oba z tego samego źródła, z upadku Adama (Rz 5,12). Wniosek jest taki: uczynki Prawa są ludzkim wysiłkiem, żeby odsunąć skutki grzechu, a mozolna praca jest wysiłkiem, żeby odsunąć głód i śmierć; obie są odpowiedzią na tę samą klęskę. „Dla obu przekleństw szabat dostarcza przeciwrozwiązania", i dlatego szabat jest „echem ewangelii", dobrą nowiną, że „mamy od Boga pozwolenie, by wyrwać się z Adamowego przekleństwa na jeden dzień w tygodniu"¹⁵.

Autor tej propozycji stawia przy tym granicę, której warto nie przekraczać. Gdyby nawet wszyscy odpoczywali w szabat, podziały na bogatych i biednych, gospodarza i sługę trwają przez resztę tygodnia dalej; gdy słońce zajdzie, sługa wraca do pracy. Szabat jest zdjęciem przekleństwa na próbę, nie na stałe. To zastrzeżenie akurat wzmacnia tezę o łasce: siódmy dzień nie jest osiągnięciem, które człowiek utrwala własnym wysiłkiem, lecz przedsmakiem, który dostaje.

Chrystus: „wykonało się" i odpoczynek

Linia łaski biegnie przez całą służbę Jezusa. Swoją misję ogłosił w szabat, w Nazarecie, słowami o wyzwoleniu z Iz 61 (Łk 4,16–21), manifestem jubileuszowym, a więc szabatowym. W szabaty leczył, rozwiązywał „córkę Abrahama, którą szatan związał" (Łk 13,16), objawiał Ojca dającego życie (J 5,17). Wołał: „Pójdźcie do mnie wszyscy, którzy jesteście spracowani i obciążeni, a Ja wam dam ukojenie (anapausis)" (Mt 11,28), i nazwał się Panem szabatu (Mk 2,28), bo ten dzień jest instytucjonalną formą tego zaproszenia. Wreszcie dzieło odkupienia Jezus zamknął okrzykiem tetelestai, „wykonało się" (J 19,30), echem słów o dokończeniu dzieł stworzenia (Rdz 2,2 LXX), i odpoczął w grobie przez szabat (Łk 23,54–56)¹⁶. Dwa wielkie „wykonało się" historii zbawienia, stworzenie i odkupienie, Bóg przypieczętował tym samym odpoczynkiem siódmego dnia. Kto święci szabat, co tydzień staje pod oboma: niczego nie dokłada, wszystko otrzymuje.

Synteza: ewangelia w czasie

Czy sola gratia znosi posłuszeństwo przykazaniom? Nowy Testament odpowiada: wiara, która zbawia, „jest czynna w miłości" (Ga 5,6), a „wiara bez uczynków jest martwa" (Jk 2,26), posłuszeństwo nie jest podstawą zbawienia, lecz jego owocem. Pytanie brzmi więc nie: „czy zbawieni łaską mają zachowywać przykazania?", lecz: „które przykazanie najlepiej uczy ich, czym jest łaska?". I tu szabat okazuje się bezkonkurencyjny. Dziewięć przykazań mówi: czyń lub nie czyń. Czwarte mówi: przestań, przestań wytwarzać, zarabiać, udowadniać swoją wartość; wejdź w dzień, którego nie zbudowałeś, do dzieła, które ukończono bez ciebie. Ujmuje się to wprost¹⁷: „W szabat przerywamy naszą codzienną pracę, aby pozwolić Bogu działać w nas swobodniej i pełniej". Legalizm to próba wspinaczki do Boga po drabinie osiągnięć; szabat tę drabinę co tydzień odstawia.

Tak domyka się perspektywa całej tej serii: szabat ma stworzeniowy rodowód, nie babiloński; stoi jako klimaks architektury Rdz 1–2; w znakach czwartej Ewangelii objawia Chrystusa dającego życie i światło; w Dekalogu należy do trwałego serca prawa. A w teologii łaski odsłania swój sens ostateczny: jest ewangelią w czasie, cotygodniowym, cielesnym, niezasłużonym znakiem tego, że „łaską zbawieni jesteście przez wiarę, i to nie z was: Boży to dar; nie z uczynków, aby się kto nie chlubił" (Ef 2,8–9). Nie zachowujemy szabatu, aby być zbawieni; odpoczywamy, ponieważ Ten, który nas zbawił, rzekł: „wykonało się", i zaprasza nas, byśmy odpoczęli od dzieł swoich, jak On od swoich.

Bibliografia

• Samuele Bacchiocchi, The Sabbath Under Crossfire (rozdz. 3, 5, 7)
• Erhard H. Gallos, „Sabbath Rest in Hebrews 4", w: Ekkehardt Mueller, Eike Mueller (red.), The Sabbath in the New Testament and in Theology
• Jo Ann Davidson, Rediscovering the Glory of the Sabbath
• P. Richard Choi, „The Sabbath in the Pauline Writings", rozdz. 6 tegoż tomu (dwa przekleństwa; szabat jako „echo ewangelii"); tamże wstęp redaktorów, gdzie cytowany jest Andy Crouch, Playing God (IVP 2013), s. 252
• Mathilde Frey, „The Sabbath in the Pentateuch", w: Daniel K. Bediako, Ekkehardt Mueller (red.), The Sabbath in the Old Testament and the Intertestamental Period
• Jiří Moskala, The Sabbath in the First Creation Account (referowany tam Karl Barth: „dzień odpoczynku Boga jest pierwszym dniem człowieka")
• Gerhard F. Hasel, Michael G. Hasel, The Promise (cytat z P. C. Craigie, The Book of Deuteronomy, Eerdmans 1976, s. 150, przypis 6)
• L. Michael Morales, Who Shall Ascend the Mountain of the Lord? (IVP, New Studies in Biblical Theology): Dekalog i przybytek jako dwa nierozdzielne dary Synaju
• George E. Ladd, A Theology of the New Testament (cyt. za Bacchiocchim, tamże)