Czy Eden był pierwszą świątynią? Szabat jako pierwsza liturgia świata

Tezę o szabacie jako „sanktuarium w czasie" kojarzy się zwykle z żydowską refleksją nad świętym czasem. Mniej znane jest odkrycie idące z przeciwnego kierunku, obecne dziś w egzegezie po obu stronach wyznaniowej mapy: pierwsza świątynia Biblii nie jest budynkiem, lecz ogrodem, a pierwszy kapłan nie nosi szat, tylko imię Adam. Konsekwencja dla szabatu jest daleko idąca. Siódmy dzień przestaje być odpoczynkiem po pracy, a staje się pierwszym nabożeństwem świata.

Ogród opisany językiem świątyni

Materiał leksykalny jest konkretny. Czasownik opisujący Boże „sadzenie" (nāṭaʿ) pada w całym Pięcioksięgu dokładnie dwa razy¹. Pierwszy raz w Rdz 2,8, gdzie Bóg sadzi ogród w Edenie. Drugi w Pieśni Mojżesza, gdzie Bóg zasadzi swój lud „na górze dziedzictwa twego… w świątyni, którą utwierdziły ręce twoje" (Wj 15,17). Właśnie w tym wersecie pada pierwsze w całym Piśmie słowo miqdāš (מִקְדָּשׁ), „sanktuarium". Pierwsze i jedyne dwa Boże sadzenia Tory dotyczą więc ogrodu i świątyni.

Dalej idą szczegóły topograficzne. Ogród ma orientację wschodnią, tak jak późniejsze sanktuaria wraz z wejściem do przybytku i bramą świątyni Ezechiela (Rdz 2,8; Wj 27,13–16; Ez 47,1)². Przestrzeń dzieli się na trzy koncentryczne sfery o rosnącej świętości: obszar Edenu, ogród zasadzony w Edenie i „środek ogrodu" (Rdz 2,8–9). Ten sam układ powtórzy się pod Synajem, gdzie osobno stoi obóz, osobno miejsce siedemdziesięciu starszych i osobno szczyt dostępny wyłącznie Mojżeszowi, a potem utrwali się w przybytku jako dziedziniec, miejsce święte i miejsce najświętsze³.

Nie jest to nowinka ostatnich dekad. L. Michael Morales, biblista reformowany, przypomina, że tak czytano Eden już przed Chrystusem: Księga Jubileuszy, powstała około 200 roku przed Chr., mówi wprost, iż Noe „wiedział, że Eden jest miejscem najświętszym i mieszkaniem Pana" (Jub 8,19)⁴.

Zarzut nasuwa się od razu i stawia go sama ta literatura⁵: czy nie wczytujemy w Rdz 1–3 opisów sanktuariów o wiele późniejszych? Odpowiedzi dostarcza nie pobożna intuicja, lecz tekst. Ezechiel, mówiąc do króla Tyru, umieszcza „Eden, ogród Boży" na „świętej górze Bożej" (Ez 28,13–14), a więc sam nazywa Eden sanktuarium, i to niebiańskim. Jeśli ziemski ogród jest kopią tamtego pierwowzoru, kierunek zależności się odwraca: to późniejsze przybytki nawiązują do Edenu, nie odwrotnie. Autor tego wywodu zastrzega przy tym uczciwie, że nie uważa go za „ostatnie słowo" w sprawie⁶.

Adam opisany językiem kapłaństwa

Jeszcze mocniejszy jest materiał dotyczący człowieka. W Rdz 2,8 Bóg „umieszcza" człowieka w ogrodzie pospolitym czasownikiem śîm, używanym w Starym Testamencie ponad osiemset razy. Siedem wersetów dalej, dokładnie tam, gdzie pada zadanie, narrator przechodzi na rzadszy nûaḥ w koniugacji sprawczej, czyli dosłownie „dał mu odpocząć" (Rdz 2,15). To ten sam rdzeń, którym opisany jest Boży odpoczynek szabatu i ludzkie święcenie siódmego dnia (Wj 20,11; 23,12; Pwt 5,14), oraz Boże „miejsce odpocznienia" w sanktuarium (Iz 66,1; 1 Krn 28,2). Ta zamiana słów nadaje całej scenie tonację kultyczną, a Adamowi i Ewie rolę czcicieli w edeńskim sanktuarium⁷. Paralele formuł zamknięcia oraz osobny wątek menûḥâ jako technicznego określenia miejsca sanktuarium omawiamy w artykule o szabacie jako sanktuarium w czasie.

Do tego dochodzi obserwacja, którą obaj autorzy podają niezależnie od siebie i którą uważają za rozstrzygającą. Zadanie człowieka opisano parą czasowników ʿābad (עבד) i šāmar (שׁמר), „służyć" i „strzec". Użyte razem, jako para, występują w Pięcioksięgu poza Rdz 2,15 wyłącznie w jednym kontekście: opisują służbę kapłanów i lewitów przy przybytku (Lb 3,7–8; 8,26; 18,3–7). Wniosek stąd o liturgicznej funkcji pierwszej pary ludzi⁸; Morales idzie dalej i tłumaczy hebrajskie wyrażenie z Rdz 2,15 nie jako „uprawiać i doglądać", lecz „czcić i być posłusznym", nazywając Adama pierwotnym arcykapłanem w pierwotnym miejscu najświętszym⁹.

Ten sam badacz dopowiada symetrię szat. Gdy Bóg okrywa nagość ludzi po upadku, tekst używa czasownika lābaš w koniugacji sprawczej i rzeczownika kuttōnet, „tunika": „uczynił Pan Bóg Adamowi i jego żonie odzienie ze skór i przyodział ich" (Rdz 3,21). Te same dwa słowa opisują inwestyturę synów Aarona: „przyprowadził Mojżesz synów Aarona i przyodział ich w tuniki" (Kpł 8,13). Ubranie człowieka opisano językiem ubierania kapłana. Linia ta biegnie również w drugą stronę: w świątyni eschatologicznej odkupieni pełnią służbę kapłanów i królów, więc protologia odpowiada eschatologii (Ap 5,10; 7,15; 20,6)¹⁰.

Ta sama architektura: surowiec, sześć, szabat

Jeśli Eden był świątynią, powinno to zostawić ślad w kompozycji tekstów. Zestawienie budowy opisu stworzenia z budową instrukcji o przybytku pokazuje identyczny, trójdzielny schemat¹¹. Rdz 1,1–2 wymienia surowiec, czyli ziemię bezładną i pustą; Rdz 1,3–31 opisuje sześć dni formowania i napełniania, z których każdy otwiera formuła „I rzekł Bóg"; Rdz 2,1–3 przynosi siódmy dzień. Tymczasem Wj 25,2–7 zaczyna od zbiórki materiałów na sanktuarium; instrukcje Wj 25–31 dzielą się na sześć bloków, z których każdy otwiera formuła „I rzekł Pan do Mojżesza"; a blok siódmy porzuca temat budowli i mówi wyłącznie o szabacie. Siedmiu mowom Wj 25–31 poświęcamy osobny artykuł o szabacie jako znaku przymierza; tutaj liczy się sam kształt. Morales zachowuje przy tej kompozycji godną naśladowania ostrożność: propozycję, by każda mowa odpowiadała konkretnemu dniowi stworzenia, uznaje za częściowo nieprzekonującą, ale odpowiedniość dnia siódmego i mowy siódmej nazywa bezsporną¹².

Klamra domyka się na końcu Księgi Wyjścia, gdzie ukończenie przybytku opisano zdaniami skrojonymi na wzór zakończenia stworzenia. „Gdy Mojżesz ukończył dzieło" (Wj 40,33) odpowiada zdaniu „I ukończył Bóg w siódmym dniu dzieło swoje" (Rdz 2,2). „Aby je poświęcić wraz ze wszystkimi jego sprzętami" (Wj 40,9) odpowiada zdaniu „i poświęcił go" (Rdz 2,3). Morales wyciąga stąd wniosek podwójny: kosmos jest wielką świątynią, a świątynia małym kosmosem¹³.

Odpoczynek, który spina dzieje

Rdzeń nûaḥ nie kończy się na Edenie. Morales prowadzi go przez historię potopu i pokazuje, że trzyma ona na jednym słowie. Arka „spoczywa" na górach Ararat tym samym czasownikiem, którym Bóg „dał odpocząć" Adamowi w ogrodzie (Rdz 8,4). Lamek nadaje synowi imię Noe, wiążąc z nim nadzieję na wytchnienie od trudu przeklętej ziemi (Rdz 5,28–29). A gdy Noe składa ofiarę na szczycie góry, Bóg czuje woń „kojącą" i gniew ustaje (Rdz 8,20–21), przy czym Morales zaznacza w tym słowie ten sam rdzeń. Odpoczynek człowieka, spoczynek arki i ukojenie Boga to po hebrajsku jedno pojęcie¹⁴.

Wyjście: spór o to, w czyim domu człowiek będzie służył

Księga Wyjścia opowiada tę samą rzecz w kluczu politycznym, a Morales odczytuje jej ruch przez dwie gry słów. Pierwsza dotyczy czasownika ʿābad, który znaczy zarazem „służyć" i „oddawać cześć". Izrael nie przestaje służyć, lecz zmienia Pana, a przejście z niewoli do kultu odwraca to, co stało się w Rdz 3,23, gdzie Adamowa służba w ogrodzie przeszła w mozolną orkę poza nim. Druga gra słów dotyczy budowania: synowie Izraela przestają wznosić miasta na zapasy (miskān), a zaczynają wznosić przybytek (miškān), różnicę słychać w jednej literze. Ironię dopełnia tytuł władcy, bo „faraon" znaczy dosłownie „Wielki Dom". Pytanie księgi brzmi więc: w czyim domu ten lud będzie służył¹⁵?

Odpowiedź wydaje się dana, gdy chwała Pana napełnia gotowy przybytek. Morales nazywa tę scenę Edenem odzyskanym: Bóg po raz pierwszy od wygnania z ogrodu zamieszkuje pośród ludzi. A jednak zdanie następne wszystko wstrzymuje: „Mojżesz nie mógł wejść do Namiotu Zgromadzenia" (Wj 40,35). Księga kończy się pytaniem, nie triumfem¹⁶. Problem ujęty jest w kategoriach stworzenia: przybytek jest nowym stworzeniem napełnionym chwałą, ale dla tego nowego stworzenia nie ma jeszcze nowego Adama. Dopiero Księga Kapłańska zaczyna to rozwiązywać przez ofiary i konsekrację kapłaństwa, a Aaron obejmuje w tym dramacie rolę Adama¹⁷. Chrześcijańska odpowiedź na to samo pytanie ma imię i jest nią Chrystus, nowy Adam i arcykapłan.

Że szabat i sanktuarium należą do jednego porządku, mówi wreszcie sam tekst prawny. Trzecią część Księgi Kapłańskiej spina powtórzone dosłownie zdanie: „Szabatów moich przestrzegać będziecie i świątynię moją czcić" (Kpł 19,30; 26,2). Dzień i miejsce stoją w jednym wersecie, po tej samej stronie¹⁸.

Koniec tam, gdzie początek

Ostatnia karta Biblii domyka klamrę. „I oglądać będą jego oblicze, a imię jego będzie na ich czołach" (Ap 22,4). Morales słyszy w tym zdaniu kulminację błogosławieństwa Aaronowego, w którym kapłan prosił, by Pan „rozjaśnił oblicze swoje" nad ludem i położył na nim swoje imię (Lb 6,24–27). To, co w przybytku było obrzędem powtarzanym, staje się stanem trwałym. Świątyni w nowym Jeruzalem już nie ma, bo Bóg i Baranek są jej świątynią, a oczyszczony kosmos jest wreszcie domem Boga (Ap 21,22–23). Drzewo życia stoi znów pośrodku, a jego liście służą „na uzdrowienie narodów" (Ap 22,2). Biblia kończy się tam, gdzie się zaczęła, w świątyni-ogrodzie, w obecności Boga¹⁹.

Wniosek: nabożeństwo starsze niż każdy budynek

Na koniec drobiazg bibliograficzny, bo porządkuje obieg cytatów. Wyrażenie „sanktuarium w czasie", którym Morales określa szabat, przypisuje on nie Heschelowi, lecz badaczowi Edwinowi B. Firmage'owi²⁰. U Heschela funkcjonuje „pałac w czasie", a sam Morales daje zresztą wzór oszczędnego dawkowania tego autora: otwiera nim książkę, po czym przywołuje go rzadko i w przypisach, nigdy jako autorytet rozstrzygający.

Wniosek z całości jest prosty. Jeśli Eden był świątynią, a człowiek kapłanem, to siódmy dzień nie był przerwą w pracy ogrodnika, lecz pierwszą liturgią świata, starszą niż jakikolwiek budynek, jakikolwiek naród i jakiekolwiek prawo. Nić biegnie stąd nieprzerwanie: ogród, przybytek, świątynia, nowe stworzenie. I dlatego ten, kto święci siódmy dzień, niczego do stworzenia nie dokłada. Wraca na nabożeństwo, które trwa od pierwszego tygodnia.

Bibliografia

• Richard M. Davidson, A Song for the Sanctuary, rozdz. 6 („Earth's Earliest Sanctuaries"): struktura „surowiec + sześć + szabat" (linia 1825), orientacja wschodnia (1863), nāṭaʿ i pierwsze miqdāš w Wj 15,17 (1867), ʿābad i šāmar jako para kapłańska (1891), przejście śîm → nûaḥ w Rdz 2,15 (1893), protologia i eschatologia (1895), trzy sfery świętości (1899, przypis 41 w linii 2495), zarzut wczytywania późniejszych sanktuariów w Rdz 1–3 i odpowiedź z Ez 28 (1851–1859)
• L. Michael Morales, Who Shall Ascend the Mountain of the Lord?, IVP, seria New Studies in Biblical Theology pod red. D. A. Carsona: motto z Heschela (linia 837), siedem mów i pary formuł zamknięcia (rozdz. 2, linie 1329–1353), Księga Jubileuszy 8,19 i Eden jako miejsce najświętsze (1491), Adam jako arcykapłan, lābaš i kuttōnet (1499), rdzeń nûaḥ w historii potopu (1561–1563), ʿābad oraz miskān i miškān (rozdz. 3, linia 1706), Eden odzyskany i Wj 40,35 (2081), brak nowego Adama dla nowego stworzenia (rozdz. 4, linia 2180), Kpł 19,30 i 26,2, „sanktuarium w czasie" za Firmage'em (rozdz. 6, linia 2855, przypis w linii 9809), Ap 22,4–5 i błogosławieństwo Aaronowe (rozdz. 8, linia 4051)
• Księga Jubileuszy 8,19, cytowana za Moralesem